NGUYỄN TÀ CÚC - Giấc Mơ Không Dứt Đó Của Thần Linh

Thơ Tô Thùy Yên nói tuyền về một nỗi khắc khoải của cuộc nhân sinh, niềm vô vọng trước sự bí nhiệm không cùng của vũ trụ. Ông được nhiều người đọc. Người đọc ông ở đủ lớp tuổi, thuộc nhiều thành phần khác nhau. Được thế vì ngôn ngữ thơ ông tuy tân kỳ nhưng lại vô cùng cũ, vô cùng dân gian: Đôi bàn tay vỗ nháng âm thanh... (Mòn Gót Chân Sương Nắng Tháng Năm), Nỗi đời bi thiết xé lưa tưa. Hòn ngói lia bay bay mặt nước (Tưởng Tượng Ta Về Nơi Bản Trạch), Đời im lìm đóng váng xanh xao (Ta Về)...

Nhưng người thơ trước sự bí nhiệm ấy không chỉ cúi rạp xuống, và dù có khòm lưng vì gánh nặng nhân sinh vẫn không ngừng hỏi han bản thể mình. Cái linh của người gặp cái thần của chữ để bày tỏ giấc mơ không dứt mong rời bỏ thân phận con người vô ích sáng choang (như món trang hoàng đeo lên Hư Vô đen ngời bóng lộn) mà tới nơi vĩnh cửu, vô biên...

Bài này được thực hiện qua nhiều cuộc nói chuyện, hoặc bằng điện thoại, hoặc bằng thư từ, trong thời gian khoảng hơn một tháng, xong trước tháng 11-1998. (NTC).

- 𝑆𝑎𝑛𝑔 𝑏𝑒̂𝑛 𝑛𝑎̀𝑦 𝑎𝑛ℎ 𝑚𝑜̛́𝑖 𝑐ℎ𝑜 𝑥𝑢𝑎̂́𝑡 𝑏𝑎̉𝑛 𝑡𝑎̣̂𝑝 𝑡ℎ𝑜̛ đ𝑎̂̀𝑢. 𝑄𝑢𝑎 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑎𝑛ℎ, 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 đ𝑜̣𝑐 𝑐𝑜́ 𝑡ℎ𝑒̂̉ đ𝑜𝑎́𝑛 𝑟𝑎̆̀𝑛𝑔 𝑎𝑛ℎ 𝑛𝑔𝑎̉ 𝑡ℎ𝑒𝑜 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑡ℎ𝑢𝑦𝑒̂́𝑡 ℎ𝑢̛ 𝑣𝑜̂, 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔? 𝑁𝑒̂𝑛 𝑣𝑖𝑒̣̂𝑐 𝑐𝑜́ đ𝑒̂̉ 𝑙𝑎̣𝑖 𝑡ℎ𝑜̛ ℎ𝑎𝑦 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔, 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑡𝑟𝑜̣𝑛𝑔. 𝑁𝑒̂́𝑢 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑠𝑎𝑜 𝑏𝑎̂𝑦 𝑔𝑖𝑜̛̀ đ𝑢̉ 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑡𝑟𝑜̣𝑛𝑔 đ𝑒̂̉ 𝑖𝑛 𝑡ℎ𝑜̛?

- Tập thơ xuất bản năm 1996 của tôi ở Mỹ không hẳn là tập thơ đầu mà chỉ là một gom chọn phần lớn những bài thơ đã xuất hiện từ lâu của tôi, như cái tên đặt cho nó, THƠ TUYỂN (1). Hiểu đó là những bài thơ rải rác của tôi lần đầu in thành tập có lẽ đúng hơn. Tại sao không in thành tập trước năm 1975, bây giờ mới in? Câu hỏi này, nhiều người đã đặt ra cho tôi. Thật tình, tôi không muốn giải thích làm ra quan trọng sự việc đó. Nhưng đã được hỏi thì tôi cũng xin nói qua.

Trước năm 1975, sở dĩ tôi đã không gom thơ in thành tập, chủ yếu là vì tôi không bận tâm lắm về duyên phận những bài thơ đã đăng báo của mình. Tôi thiết nghĩ nếu những bài thơ đó hay thì người đọc nhớ, không hay thì bị quên, hà tất phải in thành tập. Mặt khác, tôi vẫn cảm thấy còn có nhiều bất ổn đáng tiếc trong những bài thơ đó nên có ý lần lữa tự hẹn lúc nào rảnh rang sẽ làm siêng gom góp sửa sang. Và điều đó cứ gay gắt với tôi như là mình đã không làm trọn vẹn trách vụ.

Sau này, ngay khi còn đang ở trong tù và nhất là khi đã sang Mỹ, tôi được một số anh em nhắc hỏi về những bài thơ đó, những bài thơ mà tôi hầu như chẳng còn nhớ mảy may nào. Và tôi chợt nhận ra cái lỗi trước kia của mình là đã công bố những bài thơ đó. Cuối cùng, được sự khuyến khích thúc giục của một số anh em xa gần, đã quen hoặc chưa, nhất là những anh em đã lưu giữ thơ tôi và gửi lại cho tôi, kể cả những bài thơ được làm trong những hoàn cảnh đặc biệt sau năm 1975, tôi đã tuyển chọn in ra thành tập. Thâm tâm, tôi cũng muốn những bài thơ đó đã lỡ được biết đến, thôi thì cũng một lần được mồ yên mả đẹp, siêu tán phiêu diêu, để tôi còn được nhẹ nhàng tiến tới những bài thơ khác, tôi hy vọng như vậy.

Thêm nữa, tôi cũng còn muốn, qua việc xuất bản đó, gián tiếp nói lên với nhà cầm quyền hiện nay ở Việt Nam rằng tôi, giữa đông đảo những người cầm bút khác của miền Nam trước đây, đã chẳng hề chối bỏ những tác phẩm đã được hình thành trong quá khứ của mình, rằng qua bao nhiêu dập vùi đày đọa, những thi sĩ vẫn còn sống, thơ vẫn còn sống.

- 𝐶𝑜̀𝑛 𝑣𝑒̂̀ 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 ℎ𝑢̛ 𝑣𝑜̂?

- Xin lỗi vậy. Câu hỏi đó thuộc vào loại câu hỏi khó chịu đấy. Yêu cầu một tác giả tự nhận định, ước lượng về mình qủa là một sự ép cung hay mớm cung. Soi sáng một tác giả là một việc làm rất cần thiết. Tuy nhiên, rất tiếc đó không phải là công việc của chính tác giả đó. Một tác giả muốn nói gì, nói tới đâu, nói được bao nhiêu là chỉ nói qua sáng tác văn chương của mình, chớ không thể nói gì thêm bên ngoài sáng tác đó. Điều này mặc nhiên thuộc về phần tu sỉ của tác giả, phần đức lý của nghệ thuật. Như Alfred de Vigny, đọc sách, ít khi tôi chịu đọc những bài tựa bạt của chính tác giả.

- 𝐶ℎ𝑖̉ 𝑐𝑜́ 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑦𝑒̂́𝑢 𝑏𝑜́𝑛𝑔 𝑣𝑖́𝑎 𝑚𝑜̛́𝑖 𝑏𝑖̣ 𝑒́𝑝 𝑐𝑢𝑛𝑔 ℎ𝑎𝑦 𝑚𝑜̛́𝑚 𝑐𝑢𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑜̂𝑖 𝑐ℎ𝑢̛́! 𝑁𝑒̂́𝑢 "𝑠𝑜𝑖 𝑠𝑎́𝑛𝑔 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑣𝑖𝑒̣̂𝑐 𝑙𝑎̀𝑚 𝑟𝑎̂́𝑡 𝑐𝑎̂̀𝑛 𝑡ℎ𝑖𝑒̂́𝑡" 𝑡ℎ𝑖̀ đ𝑜̣̂𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑟𝑎̂́𝑡 𝑐𝑎̂̀𝑛 𝑏𝑖𝑒̂́𝑡 𝑦́ 𝑘𝑖𝑒̂́𝑛 𝑐𝑢̉𝑎 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑣𝑖̀ 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑐ℎ𝑖́𝑛ℎ 𝑙𝑎̀ đ𝑜̣̂𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ đ𝑎̂̀𝑢 𝑡𝑖𝑒̂𝑛 𝑐𝑢̉𝑎 𝑚𝑖̀𝑛ℎ. 𝑇𝑟𝑜𝑛𝑔 𝑡𝑖𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑎̂̀𝑛 đ𝑜́, 𝑚𝑜̣𝑖 𝑐𝑎̂𝑢 ℎ𝑜̉𝑖 𝑐ℎ𝑖̉ 𝑐𝑜́ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 𝑟𝑎̂́𝑡 𝑔𝑖𝑎̉𝑛 𝑑𝑖̣ 𝑙𝑎̀ 𝑐ℎ𝑜̛̀ đ𝑜̛̣𝑖 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑠𝑢̛̣ 𝑐ℎ𝑖𝑎 𝑠𝑒̉ 𝑔𝑖𝑢̛̃𝑎 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑣𝑎̀ đ𝑜̣̂𝑐 𝑔𝑖𝑎̉, 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑠𝑢̛̣ ℎ𝑜̉𝑖 𝑐𝑢𝑛𝑔. 𝑁𝑒̂́𝑢 ℎ𝑜̉𝑖 𝑐𝑢𝑛𝑔 đ𝑎̃ 𝑐𝑜́ 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑐𝑎̂𝑢 ℎ𝑜̉𝑖 𝑘ℎ𝑎́𝑐 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑑𝑖́𝑛ℎ 𝑔𝑖̀ đ𝑒̂́𝑛 𝑐𝑢𝑜̣̂𝑐 đ𝑜̛̀𝑖 𝑙𝑎̀𝑚 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑐𝑢̉𝑎 𝑎𝑛ℎ đ𝑎̂𝑢!

Đ𝑎̂𝑦 𝑠𝑒̃ 𝑙𝑎̣𝑖 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑐𝑎̂𝑢 ℎ𝑜̉𝑖 𝑐𝑜̀𝑛 "𝑘ℎ𝑜́ 𝑐ℎ𝑖̣𝑢" ℎ𝑜̛𝑛 𝑛𝑢̛̃𝑎 𝑛ℎ𝑢̛𝑛𝑔 𝑣𝑎̂̃𝑛 ℎ𝑜̉𝑖! 𝐶ℎ𝑜 đ𝑒̂́𝑛 𝑛𝑎𝑦, 𝑜̛̉ 𝑛𝑔𝑜𝑎̣𝑖 𝑞𝑢𝑜̂́𝑐 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 𝑙𝑎̀ 𝑜̛̉ 𝑛𝑔𝑜𝑎̀𝑖 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 - đ𝑎̃ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑚𝑜̛́𝑖 𝑛𝑎̀𝑜 𝑘ℎ𝑎̉ 𝑑𝑖̃ 𝑐𝑜́ 𝑡ℎ𝑒̂̉ 𝑘𝑒̂́ 𝑡𝑢̣𝑐 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛́𝑐 𝑣𝑒̂̀ 𝑚𝑎̣̆𝑡 𝑠𝑎́𝑛𝑔 𝑡𝑎̣𝑜 𝑣𝑎̀ 𝑡𝑎̀𝑖 𝑛𝑎̆𝑛𝑔. 𝑉𝑒̂̀ 𝑡𝑢𝑜̂̉𝑖 𝑡𝑎́𝑐, 𝑘𝑒̂́ 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑁ℎ𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑇𝑜̂́𝑛𝑔, 𝑃ℎ𝑎𝑛 𝐾ℎ𝑜̂𝑖, 𝑁ℎ𝑎̂́𝑡 𝐿𝑖𝑛ℎ, 𝐾ℎ𝑎́𝑖 𝐻𝑢̛𝑛𝑔, 𝑉𝑢̃ 𝑇𝑟𝑜̣𝑛𝑔 𝑃ℎ𝑢̣𝑛𝑔, 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂̃𝑛 𝐵𝑖́𝑛ℎ, 𝑋𝑢𝑎̂𝑛 𝐷𝑖𝑒̣̂𝑢, 𝐻𝑢𝑦 𝐶𝑎̣̂𝑛, 𝐻𝑎̀𝑛 𝑀𝑎̣̆𝑐 𝑇𝑢̛̉ ... 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 đ𝑜̣𝑐 𝑛𝑔ℎ𝑖̃ đ𝑒̂́𝑛 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑉𝑢̃ 𝐾ℎ𝑎̆́𝑐 𝐾ℎ𝑜𝑎𝑛, 𝑉𝑢̃ 𝐻𝑜𝑎̀𝑛𝑔 𝐶ℎ𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔, Đ𝑖𝑛ℎ 𝐻𝑢̀𝑛𝑔, 𝑀𝑎̣̆𝑐 Đ𝑜̂̃, 𝑇𝑟𝑎̂̀𝑛 𝑇𝑟𝑜̣𝑛𝑔 𝑆𝑎𝑛, 𝑉𝑜̃ 𝑃ℎ𝑖𝑒̂́𝑛, 𝐵𝑖̀𝑛ℎ 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂𝑛 𝐿𝑜̣̂𝑐, 𝑀𝑎𝑖 𝑇ℎ𝑎̉𝑜, 𝑆𝑜̛𝑛 𝑁𝑎𝑚, 𝐵𝑢̀𝑖 𝐺𝑖𝑎́𝑛𝑔, 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂𝑛 𝑆𝑎 ... 𝑅𝑜̂̀𝑖 𝑡𝑜̛́𝑖 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝑇𝑎̂𝑚 𝑇𝑢𝑦𝑒̂̀𝑛, 𝑇𝑜̂ 𝑇ℎ𝑢̀𝑦 𝑌𝑒̂𝑛, 𝑉𝑖𝑒̂𝑛 𝐿𝑖𝑛ℎ, 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂̃𝑛 Đ𝑢̛́𝑐 𝑆𝑜̛𝑛, 𝐷𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑁𝑔ℎ𝑖𝑒̂̃𝑚 𝑀𝑎̣̂𝑢, 𝐿𝑒̂ 𝑇𝑎̂́𝑡 Đ𝑖𝑒̂̀𝑢, 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂̃𝑛 Đ𝑖̀𝑛ℎ 𝑇𝑜𝑎̀𝑛 ...

𝑋𝑒́𝑡 𝑣𝑒̂̀ 𝑡ℎ𝑜̛, 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑎𝑛ℎ 𝑐𝑜̀𝑛 𝑣𝑢̛𝑜̛̣𝑡 𝑡𝑟𝑜̣̂𝑖 ℎ𝑜̛𝑛 𝑐𝑎̉. 𝐵𝑎̀𝑖 "𝑁𝑜̂̃𝑖 𝐵𝑢𝑜̂̀𝑛 𝑇𝑟𝑜𝑛𝑔 𝑇ℎ𝑜̛ 𝐻𝑜̂𝑚 𝑁𝑎𝑦" 𝑐𝑢̉𝑎 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝑇𝑎̂𝑚 𝑇𝑢𝑦𝑒̂̀𝑛, "𝐶𝑢𝑜̣̂𝑐 𝑃ℎ𝑜́ 𝐻𝑜̣̂𝑖 𝑈 𝑀𝑖𝑛ℎ" 𝑐𝑢̉𝑎 𝑉𝑖𝑒̂𝑛 𝐿𝑖𝑛ℎ 𝑣𝑎̀ 𝑚𝑜̛́𝑖 đ𝑎̂𝑦, 𝑏𝑎̀𝑖 𝑐𝑢̉𝑎 𝑎𝑛ℎ 𝑙𝑎̀ 𝑏𝑎 𝑏𝑎̀𝑖 𝑣𝑖𝑒̂́𝑡 𝑣𝑒̂̀ 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑡𝑖𝑒̂𝑢 𝑏𝑖𝑒̂̉𝑢 𝑜̛̉ 𝑏𝑎 𝑡ℎ𝑜̛̀𝑖 đ𝑖𝑒̂̉𝑚, 𝑏𝑎 ℎ𝑜𝑎̀𝑛 𝑐𝑎̉𝑛ℎ 𝑘ℎ𝑎́𝑐 𝑛ℎ𝑎𝑢 𝑐𝑢̉𝑎 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑛𝑎̀𝑦. 𝐶𝑢̛́ 𝑡ℎ𝑒𝑜 𝑡𝑖̀𝑛ℎ ℎ𝑖̀𝑛ℎ 𝑛𝑎̀𝑦 𝑚𝑎̀ 𝑛𝑔𝑎̂̃𝑚 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑠𝑎𝑢 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑐𝑎́𝑐 𝑎𝑛ℎ, đ𝑜̣̂𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑠𝑒̃ 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 đ𝑜̂́𝑖 𝑑𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑣𝑜̛́𝑖 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑘ℎ𝑜𝑎̉𝑛𝑔 𝑐𝑎́𝑐ℎ đ𝑎̣̆𝑐 (𝑐ℎ𝑢̛̃ 𝑐𝑢̉𝑎 𝑎𝑛ℎ). 𝐾ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑘ℎ𝑒́𝑜, "𝑁𝑜̂̃𝑖 𝐵𝑢𝑜̂̀𝑛 𝑇𝑟𝑜𝑛𝑔 𝑇ℎ𝑜̛ 𝐻𝑜̂𝑚 𝑁𝑎𝑦" 𝑠𝑒̃ 𝑐𝑜̀𝑛 đ𝑢́𝑛𝑔 𝑐ℎ𝑜 𝑖́𝑡 𝑛ℎ𝑎̂́𝑡 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑢̛𝑜̛𝑖 𝑚𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑛𝑎̆𝑚 𝑛𝑢̛̃𝑎 𝑠𝑎𝑜?

- Câu hỏi này chẳng những khó trả lời mà là không nên trả lời. Văn nghệ không phải là tjời tiết, nên tiên đoán thế này, thế kia về tương lai văn nghệ là một việc làm hoàn toàn vô ích, bởi mọi tiên đoán thường chẳng lấy gì làm đúng, và nếu như có may mắn đúng đi nữa thì cũng chẳng để làm gì cả.

Hiện tình văn nghệ có tới đâu rồi thì nhìn thấy tới đó thôi. Nhiều khi có những tài năng lớn đã sừng sững xuất hiện rồi mà còn chưa được nhìn thấy ngay nữa, huống hồ ... Tuy nhiên, ai lại chẳng mong mỏi là văn nghệ mỗi ngày một mới mẻ, một khởi sắc cho phù hợp với nhu cầu tinh thần của cuộc sống đã không ngừng biến đổi. Là nỗi buồn trong thơ hôm nay phải cho ra nỗi buồn trong cuộc sống hôm nay. Khỏi hỏi qua, tôi cũng chắc Thanh Tâm Tuyền hoàn toàn đồng ý như vậy. Tôi sung sướng được đọc những tác phẩm hay, và còn sung sướng hơn gấp bội nếu những tác phẩm hay đó lại là của những tác giả mới trẻ. Có người cùng chạy với mình vẫn vui thích hơn là chạy thui thủi một mình. Tiền đã bất kiến cổ nhân, hậu lại bất kiến lai giả, cái cảnh quạnh hiu đó quả là đáng sợ.

- Đ𝑎̂𝑦 𝑐ℎ𝑢́𝑛𝑔 𝑡𝑎 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑛𝑜́𝑖 đ𝑒̂́𝑛 𝑐ℎ𝑖̉ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉. 𝑉𝑎̀ 𝑛ℎ𝑎̣̂𝑛 𝑥𝑒́𝑡 𝑡𝑟𝑒̂𝑛 𝑑𝑢̛̣𝑎 𝑡𝑟𝑒̂𝑛 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ đ𝑎̃ 𝑥𝑢𝑎̂́𝑡 ℎ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑠𝑢̛̀𝑛𝑔 𝑠𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑟𝑜̂̀𝑖. 𝑄𝑢𝑎̉ 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑎𝑛ℎ 𝑛𝑜́𝑖, 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑡𝑎 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑛𝑒̂𝑛 𝑏𝑎̆́𝑡 𝑚𝑎̣𝑐ℎ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑛𝑔ℎ𝑒̣̂ đ𝑒̂̉ 𝑥𝑒𝑚 𝑡𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑙𝑎𝑖 𝑝ℎ𝑎̂́𝑛 𝑐ℎ𝑎̂́𝑛 ℎ𝑎𝑦 𝑒̀𝑜 𝑢𝑜̣̂𝑡 𝑟𝑎 𝑠𝑎𝑜. 𝑀𝑢̛𝑜̛̣𝑛 𝑙𝑜̛̀𝑖 - 𝑐ℎ𝑢̛́ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑚𝑢̛𝑜̛̣𝑛 𝑦́ - 𝑉𝑎̆𝑛 𝐶𝑎𝑜 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑛𝑔ℎ𝑒̣̂ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑐𝑜𝑛 𝑏𝑒̣̂𝑛ℎ, 𝑙𝑎̂𝑢 𝑙𝑎̂𝑢 𝑙𝑎̣𝑖 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 đ𝑖 𝑘ℎ𝑎́𝑚, ℎ𝑎𝑦 𝑐ℎ𝑢̉𝑛𝑔 𝑛𝑔𝑢̛̀𝑎 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑏𝑒̣̂𝑛ℎ ℎ𝑎𝑦 𝑙𝑎̂𝑦. 𝑁ℎ𝑢̛𝑛𝑔 𝑣𝑎̂̃𝑛 𝑐𝑜́ 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑣𝑎̂́𝑛 đ𝑒̂̀ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑛𝑔ℎ𝑒̣̂ đ𝑎́𝑛𝑔 𝑐ℎ𝑢́ 𝑦́ 𝑡𝑜̛́𝑖.

𝑇ℎ𝑖́ 𝑑𝑢̣ 𝑛ℎ𝑢̛ đ𝑎̃ 𝑐𝑜́ 𝑟𝑎̂́𝑡 𝑛ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑛𝑜̂̉ 𝑙𝑢̛̣𝑐 đ𝑒̂̉ 𝑔𝑖𝑎̉𝑖 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 𝑚𝑜̣̂𝑡 ℎ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑡𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 đ𝑢̛𝑜̛̣𝑐 𝑙𝑜𝑎𝑦 ℎ𝑜𝑎𝑦 𝑏𝑎̀𝑛 𝑡ℎ𝑎̉𝑜 𝑡𝑢̛̀ 𝑛ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑛𝑎̆𝑚 𝑛𝑎𝑦, 𝑙𝑎̀ 𝑡𝑎̣𝑖 𝑠𝑎𝑜 𝑐ℎ𝑢́𝑛𝑔 𝑡𝑎 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑡𝑎́𝑐 𝑝ℎ𝑎̂̉𝑚 𝑙𝑜̛́𝑛 𝑔ℎ𝑖 𝑙𝑎̣𝑖 𝑠𝑢̛̣ 𝑘ℎ𝑜̂́𝑐 𝑙𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑐𝑢̉𝑎 𝑡ℎ𝑜̛̀𝑖 𝑘𝑦̀ 𝑞𝑢𝑎. 𝐶ℎ𝑢̛𝑎 𝑛𝑜́𝑖 đ𝑒̂́𝑛 𝑡𝑎́𝑐 𝑝ℎ𝑎̂̉𝑚 𝑙𝑜̛́𝑛 𝑣𝑜̣̂𝑖, 𝑛ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑐𝑜̀𝑛 𝑚𝑎̀𝑦 𝑚𝑜̀ đ𝑖 𝑡𝑖̀𝑚 𝑙𝑦́ 𝑑𝑜 𝑐𝑢̉𝑎 𝑠𝑢̛̣ ℎ𝑎𝑜 𝑘𝑖𝑒̣̂𝑡, 𝑐𝑢̀𝑛 𝑚𝑎̆̀𝑛 𝑐𝑢̉𝑎 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑠𝑜̂́ 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑐𝑜́ 𝑡𝑒̂𝑛 𝑡𝑢𝑜̂̉𝑖 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛́𝑐 1975. 𝑀𝑜̣̂𝑡 𝑏𝑎̀𝑖 "𝑇𝑎 𝑉𝑒̂̀" 𝑐𝑢̉𝑎 𝑇𝑜̂ 𝑇ℎ𝑢̀𝑦 𝑌𝑒̂𝑛 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 đ𝑢̉ 𝑙𝑜̛́𝑛 𝑠𝑎𝑜? 𝐵𝑖𝑒̂́𝑛 𝑐𝑜̂́ 1975 𝑐𝑜́ 𝑙𝑒̃ 𝑔𝑖𝑢́𝑝 𝑐ℎ𝑢́𝑛𝑔 𝑡𝑎 đ𝑢̛𝑜̛̣𝑐 𝑚𝑜̣̂𝑡 đ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑙𝑎̀ 𝑐ℎ𝑢́𝑛𝑔 𝑡𝑎 𝑠𝑜̛́𝑚 𝑐𝑜́ ℎ𝑜𝑎̀𝑛 𝑐𝑎̉𝑛ℎ đ𝑒̂̉ 𝑡ℎ𝑎̂̉𝑚 đ𝑖̣𝑛ℎ 𝑙𝑎̣𝑖 𝑔𝑖𝑎́ 𝑡𝑟𝑖̣ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑐ℎ𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑐𝑢̉𝑎 𝑛ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉. 𝐶𝑜́ 𝑙𝑒̃ 𝑘ℎ𝑜̉𝑖 𝑐𝑎̂̀𝑛 đ𝑖 𝑡𝑖̀𝑚 𝑛𝑔𝑢𝑦𝑒̂𝑛 𝑛ℎ𝑎̂𝑛 đ𝑎̂𝑢 𝑐ℎ𝑜 𝑥𝑎 𝑥𝑜̂𝑖, 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑠𝑜̂́ 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑐ℎ𝑖̉ 𝑐𝑜́ 𝑡ℎ𝑒̂̉ 𝑣𝑖𝑒̂́𝑡 𝑡𝑜̛́𝑖 đ𝑜́ 𝑚𝑎̀ 𝑡ℎ𝑜̂𝑖. 𝐵𝑜̛̉𝑖 𝑡ℎ𝑒̂́, 𝑘𝑦̀ 𝑣𝑜̣𝑛𝑔 𝑣𝑎̀𝑜 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑡𝑎́𝑐 𝑔𝑖𝑎̉ 𝑛𝑎̀𝑦 𝑣𝑜̂ 𝑖́𝑐ℎ. 𝐴𝑛ℎ đ𝑖̣𝑛ℎ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑎́𝑐 𝑝ℎ𝑎̂̉𝑚 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑡𝑟𝑜̣𝑛𝑔 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑛𝑎̀𝑜?

- Tôi đồng ý phần lớn với cô. Quả biến cố 1975 đã đẩy ra nhanh chóng hơn cái khoảng cách thời gian thông thường cần thiết để nhận định giá trị thật sự của những tác phẩm văn chương. Mặt khác, sự đàn áp có hệ thống bằng cách cấm đoán và cố tình im lặng của một chế độ chính trị cũng góp phần rất lớn vào tiến trình khắc nghiệt đó. Lý do chính yếu rất dễ nhìn thấy là lịch sử và ngay kế sau là đời sống đã biến đổi toàn diện, triệt để, cho nên nghệ thuật cũng đã phải nhanh chóng biến đổi theo.

Sinh hoạt văn học nghệ thuật thời nào cũng có cái phần giả hình tạm bợ của nó. Và đương nhiên cái phần này dễ dàng tan tác thảm hại theo ngay cái thời đại đã cho nó mượn hồn. Người ta gọi một cách đơn giản đó là sự đãi lọc của thời gian. Lịch sử loài người mang một đặc tính, đặc tính gia tốc liên tục. Do đó, so qua với những thời đại trước đây, nghệ thuật càng ngày càng thay đổi nhanh chóng hơn.

Đành rằng không thể gạt bỏ yếu tố thời đại trong sinh hoạt văn học nghệ thuật, nhưng cuối cùng rồi, văn học nghệ thuật chỉ trọn vẹn là vấn đề tài năng mà thôi. Một trường võ bị không đào tạo anh hùng. Cũng y như vậy, một thời đại không đào tạo thiên tài văn học nghệ thuật. Đó là những sự kiện hoàn toàn có tính cách cá nhân. Và có thể một cá nhân thích hợp với một thời đại, nhưng rồi lại chẳng còn thích hợp với thời đại kế tiếp. Cứ bóc đại một thí dụ nào cũng chắc đúng. Chẳng hạn thi tài lỗi lạc Xuân Diệu trước 1945, và cái ông làm thơ tồi Xuân Diệu sau 1945. Rất đáng tiếc cho Xuân Diệu đã chẳng có nổi cái bản lãnh cần thiết của Boris Pasternak, tác giả đã thành danh trước Cách Mạng Nga 1917.

- 𝘊𝘰̀𝘯 𝘵𝘩𝘦̂́ 𝘯𝘢̀𝘰 𝘭𝘢̀ 𝘮𝘰̣̂𝘵 𝘵𝘢́𝘤 𝘱𝘩𝘢̂̉𝘮 𝘲𝘶𝘢𝘯 𝘵𝘳𝘰̣𝘯𝘨?

- Theo thiển ý của tôi, một tác phẩm quan trọng là một tác phẩm gây được chấn động lớn nơi tâm não người đọc khiến cho sau đó, người đọc, dù là đồng ý hoặc không, vẫn phải tự mình điều chỉnh, thay đổi bằng một cách nào đó chính nhận thức của mình về đời sống. Một tác phẩm quan trọng có ma lực ám ảnh lâu dài người đọc, khiến người đọc còn muốn trở lại như bị bứt rứt là mình chưa hiểu được nó thấu đáo. Một tác phẩm quan trọng bao giờ cũng còn khư khư chứa giấu một cách hấp dẫn những điều gì đó, không chịu thổ lộ hết một lần một. Tính u hiển là tính phải có của nghệ thuật vốn cả thẹn nên sẵn sàng dị ứng sinh tử với mọi phô bày phàm tục. Chắc chắn không phải là tác giả cố tình mập mờ huyền hoặc một cách giả tạo, mà chỉ vì nghệ thuật hoàn toàn không có khả năng nói rõ, nói trắng những điều gì đó thật khó nói. Do đó, thông thường một tác phẩm quan trọng có cái phản lực nội tại chối đẩy đối với lần xâm nhập đầu tiên của người đọc. André Gide kể lại là sau khi đọc chừng vài chục trang, ông đã tức ném cuốn LA CONDITION HUMAINE xuống Địa Trung Hải (2).

- 𝘉𝘢̀𝘪 "𝘛𝘢 𝘝𝘦̂̀" đ𝘶̛𝘰̛̣𝘤 𝘤𝘩𝘶𝘺𝘦̂̉𝘯 𝘳𝘢 𝘯𝘨𝘰𝘢̣𝘪 𝘲𝘶𝘰̂́𝘤 𝘬𝘩𝘪 𝘢𝘯𝘩 𝘤𝘰̀𝘯 𝘰̛̉ 𝘝𝘪𝘦̣̂𝘵 𝘕𝘢𝘮. 𝘛𝘩𝘢𝘺 𝘷𝘪̀ 𝘵𝘦̂𝘯 𝘵𝘢́𝘤 𝘨𝘪𝘢̉ 𝘭𝘢̀ 𝘩𝘢𝘪 𝘤𝘩𝘶̛̃ 𝘈̂̉𝘯 𝘋𝘢𝘯𝘩. 𝘉𝘢̀𝘪 𝘵𝘩𝘰̛ 𝘯𝘢̀𝘺 𝘨𝘢̂𝘺 𝘹𝘶́𝘤 đ𝘰̣̂𝘯𝘨 𝘴𝘢̂𝘶 𝘹𝘢. 𝘊𝘰́ 𝘣𝘢𝘰 𝘨𝘪𝘰̛̀ 𝘭𝘢̀𝘮 𝘵𝘩𝘰̛, 𝘢𝘯𝘩 𝘯𝘨𝘩𝘪̃ đ𝘦̂́𝘯 𝘱𝘩𝘢̉𝘯 𝘶̛́𝘯𝘨 𝘤𝘶̉𝘢 đ𝘰̣̂𝘤 𝘨𝘪𝘢̉, 𝘯𝘩𝘢̂́𝘵 𝘭𝘢̀ 𝘵𝘳𝘰𝘯𝘨 𝘵𝘪̀𝘯𝘩 𝘤𝘢̉𝘯𝘩 𝘮𝘢̀ 𝘢𝘯𝘩 𝘭𝘢̀𝘮 𝘣𝘢̀𝘪 "𝘛𝘢 𝘝𝘦̂̀"?

- Có đôi khi, tôi cũng thử viễn kiến phản ứng của một vài độc giả mà tôi quen biết, đối với một bài thơ nào đó của tôi. Nhưng thường thì không, nhất là khi đang còn làm bài thơ đó. Bởi lẽ tôi làm thơ trước hết là vì tôi, cho tôi, đơn giản là như vậy. Sau khi làm xong, nếu không vứt vào sọt rác, để một thời gian có khi lâu vài năm, cảm thấy thích cho đăng thì liệu báo nào chịu đăng thì gửi đăng, vậy thôi. Chớ tôi chẳng bao giờ tự đặt trước cho mình một trách nhiệm, một sứ mạng văn học nghệ thuật nào cả.

Tôi rất sợ những nhận định, cương lĩnh, tuyên ngôn văn học nghệ thuật này nọ. Những thứ đó quả là quá to tát với tạng người của tôi. Tất nhiên, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về những bài thơ đã cho đăng của tôi, một trách nhiệm, xét cho cùng, cũng chỉ là một trách nhiệm hữu hạn. Hơn nữa, như đã nói, tôi cũng không quan tâm mấy đến duyên phận của những bài thơ tôi. Dù rằng mỗi bài thơ, như mỗi cuộc đời, đều có số phận riêng biệt của nó, hoàn toàn ở ngoài tầm kiểm soát và sự lường đoán của chính tác giả.

Riêng bài "Ta Về", khi làm xong, tôi chỉ có chép ra một hai bản cho một hai người bạn của tôi, và trong hoàn cảnh của chúng tôi lúc bấy giờ, dưới những bài viết chuyền cho nhau xem chơi, không ai đề tên tác giả cả. Và tự tôi đã chẳng hề gửi nó ra ngoài. Cho đến bây giờ, tôi cũng chưa biết nó đã lọt ra ngoài qua ai và bằng cách nào nữa.

- 𝘒𝘩𝘪 𝘯𝘢̀𝘰 𝘵𝘩𝘪̀ 𝘢𝘯𝘩 𝘤𝘢̉𝘮 𝘵𝘩𝘢̂́𝘺 "𝘵𝘩𝘪́𝘤𝘩 𝘤𝘩𝘰 đ𝘢̆𝘯𝘨"?

- Lúc tôi quyết định cho đăng những bài thơ đã làm chính là lúc tôi tưởng nghĩ đến những tâm hồn bạn đã quen hoặc không trong trời đất hẳn nhiên cũng có những trôi nổi ở trong lòng cần tìm thấy một chút ấm áp vỗ về của tình liên đới nhân sinh, với niềm hy vọng rằng thơ trở thành miền đất hứa của những tâm hồn thất lạc xót thương nhau.

- 𝐵𝑎̀𝑖 𝑡ℎ𝑜̛ "𝐶ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑇𝑟𝑒̂𝑛 𝑃ℎ𝑎́ 𝑇𝑎𝑚 𝐺𝑖𝑎𝑛𝑔", 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑟𝑜𝑛𝑔 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑏𝑎̀𝑖 𝑡ℎ𝑜̛ đ𝑖𝑒̂̉𝑛 ℎ𝑖̀𝑛ℎ 𝑛ℎ𝑎̂́𝑡 𝑐𝑢̉𝑎 𝑎𝑛ℎ, đ𝑎̃ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑒̂̉ đ𝑎̆𝑛𝑔 𝑡𝑟𝑒̂𝑛 𝑏𝑎́𝑜 𝑉𝑎̆𝑛 𝑛𝑎̆𝑚 1972 𝑣𝑖̀ 𝑞𝑢𝑎 𝑙𝑜̛̀𝑖 𝑛ℎ𝑎̀ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑀𝑎𝑖 𝑇ℎ𝑎̉𝑜 𝑛𝑜́𝑖 𝑙𝑎̣𝑖 𝑣𝑜̛́𝑖 𝑛ℎ𝑎̀ 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑉𝑖𝑒̂𝑛 𝐿𝑖𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑛ℎ𝑖𝑒̣̂𝑚 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂̃𝑛 Đ𝑖̀𝑛ℎ 𝑉𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑠𝑜̛̣ 𝑏𝑎́𝑜 𝑉𝑎̆𝑛 𝑏𝑖̣ 𝑙𝑜̂𝑖 𝑡ℎ𝑜̂𝑖 𝑣𝑜̛́𝑖 𝑐𝑜̛ 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑘𝑖𝑒̂̉𝑚 𝑑𝑢𝑦𝑒̣̂𝑡 𝑣𝑎̀ 𝑐𝑜́ 𝑡ℎ𝑒̂̉ 𝑏𝑖̣ đ𝑜́𝑛𝑔 𝑐𝑢̛̉𝑎. 𝐿𝑢́𝑐 đ𝑜́, 𝑉𝑖𝑒̂𝑛 𝐿𝑖𝑛ℎ, 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑛ℎ𝑖𝑒̣̂𝑚 𝑣𝑎̀ 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑏𝑢́𝑡 𝑡𝑎̣𝑝 𝑐ℎ𝑖́ 𝑇ℎ𝑜̛̀𝑖 𝑇𝑎̣̂𝑝, 𝑚𝑜̛́𝑖 𝑙𝑖𝑒̂𝑛 𝑙𝑎̣𝑐 𝑣𝑜̛́𝑖 𝑎𝑛ℎ 𝑣𝑎̀ 𝑑𝑜 đ𝑜́ 𝑏𝑎̀𝑖 𝑛𝑎̀𝑦 đ𝑎̆𝑛𝑔 𝑡𝑟𝑒̂𝑛 𝑡𝑜̛̀ 𝑇ℎ𝑜̛̀𝑖 𝑇𝑎̣̂𝑝. 𝐻𝑎̆̉𝑛 𝑛ℎ𝑖𝑒̂𝑛, 𝑠𝑢̛̣ 𝑙𝑜 𝑛𝑔𝑎̣𝑖 𝑐𝑢̉𝑎 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑛ℎ𝑖𝑒̣̂𝑚 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂̃𝑛 Đ𝑖̀𝑛ℎ 𝑉𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑙𝑎̀ 𝑐𝑜́ 𝑐𝑎̆𝑛 𝑐𝑜̛́. 𝑇𝑖̀𝑛ℎ 𝑡𝑟𝑎̣𝑛𝑔 𝑐ℎ𝑖́𝑛ℎ 𝑡𝑟𝑖̣ 𝑙𝑢́𝑐 𝑏𝑎̂́𝑦 𝑔𝑖𝑜̛̀ 𝑐ℎ𝑎̆́𝑐 𝑐ℎ𝑎̆́𝑛 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑑𝑢𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑢̛́ 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 𝑐𝑎̂𝑢:

𝑁𝑔𝑢̛𝑜̛𝑖 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 𝑡𝑎 𝑎𝑖 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑡 𝑠𝑢̛̣ ℎ𝑦 𝑠𝑖𝑛ℎ

𝐶ℎ𝑜 𝑡𝑜̂̉ 𝑞𝑢𝑜̂́𝑐 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 - 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑜̂̉ 𝑞𝑢𝑜̂́𝑐...

𝐻𝑎𝑦 𝑔ℎ𝑒̂ 𝑔𝑜̛́𝑚 ℎ𝑜̛𝑛 𝑛𝑢̛̃𝑎:

𝑇𝑎 𝑡ℎ𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑡𝑎 𝑦𝑒̂́𝑢 ℎ𝑒̀𝑛,

𝑇𝑎 𝑡ℎ𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛𝑖 𝑘ℎ𝑜̛̀ 𝑘ℎ𝑎̣𝑜,

𝑁𝑒̂𝑛 𝑐𝑎̉ ℎ𝑎𝑖 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 𝑐𝑎𝑚 𝑝ℎ𝑎̣̂𝑛 𝑞𝑢𝑎𝑦 𝑐𝑢𝑜̂̀𝑛𝑔,

𝑁𝑒̂𝑛 𝑐𝑎̉ ℎ𝑎𝑖 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 𝑚𝑎̆́𝑐 đ𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔 𝐿𝑖̣𝑐ℎ 𝑆𝑢̛̉,

𝐶𝑢̀𝑛𝑔 𝑚𝑒̂ 𝑠𝑎 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑐𝑜𝑛 đ𝑖̃ 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑝 𝑡ℎ𝑎̀𝑛ℎ...

𝑇ℎ𝑜̛ 𝑎𝑛ℎ, 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛́𝑐 𝑛𝑎̆𝑚 1975, 𝑐𝑜́ 𝑛ℎ𝑢̛̃𝑛𝑔 đ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑐𝑜́ 𝑡ℎ𝑒̂̉ 𝑙𝑎̀𝑚 𝑚𝑖́𝑐ℎ 𝑙𝑜̀𝑛𝑔 𝑏𝑎̀ 𝑛𝑎̣ 𝑑𝑜̀𝑛𝑔 𝑘𝑖𝑒̂̉𝑚 𝑑𝑢𝑦𝑒̣̂𝑡. 𝑆𝑎𝑢 𝑛𝑎̆𝑚 1975, 𝑐𝑜𝑛 đ𝑖̃ 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑝 𝑡ℎ𝑎̀𝑛ℎ 𝑛ℎ𝑜̂́𝑡 𝑎𝑛ℎ 𝑣𝑎̀𝑜 𝑡𝑢̀ 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑣𝑖̀ 𝑡ℎ𝑜̛. 𝑇ℎ𝑒̂́ 𝑘𝑖𝑒̂́𝑝 𝑠𝑎𝑢 𝑎𝑛ℎ 𝑐𝑜̀𝑛 𝑚𝑢𝑜̂́𝑛 𝑙𝑎̀𝑚 𝑡ℎ𝑖 𝑠𝑖̃ 𝑛𝑢̛̃𝑎 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔? Đ𝑢̛̀𝑛𝑔 𝑛𝑜́𝑖 𝑘𝑖𝑒̂́𝑝 𝑠𝑎𝑢, 𝑡𝑎̣𝑖 𝑠𝑎𝑜 𝑎𝑛ℎ 𝑣𝑎̂̃𝑛 𝑙𝑎̀𝑚 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑜̛̉ 𝑘𝑖𝑒̂́𝑝 𝑛𝑎̀𝑦?

- Có lẽ tôi là người làm thơ đã vô phước mắc phải nhiều lận đận điêu đứng với văn chương vô mệnh. Nói như trẻ con miền Nam: Thần khẩu hại xác phàm. Những lúc đó, tôi nghĩ đến Khuất Nguyên, Tư Mã Thiên, Cao Bá Quát, ... để thấy mình còn được may mắn chán. Còn việc có tiếp tục làm thơ nữa hay không quả không thể là quyết định của mình, nhiều khi tôi cũng muốn bỏ quách việc văn chương đi và thực tế đã bỏ nhiều lần lắm rồi, có lần đến mấy năm trời, chớ chẳng phải là không, cũng như bỏ thuốc lá. Và như đã nói, tôi làm thơ là vì tôi, cho tôi, nên nếu thơ còn là nguồn hạnh phúc tối hậu của tôi, nếu tôi còn thấy cấn làm thơ thì làm, kiếp này đã vậy, chắc hẳn qua những kiếp sau cũng như vậy nữa mà thôi. Bởi tôi đã quan niệm ngay từ đầu rằng thi sĩ là một trạng thái sống, chớ chẳng phải là một danh phận xã hội gì cho cam, nên việc còn làm thơ nữa hay không chẳng phải là chuyện phải nói ra cho mọi người cùng biết với.

Tôi nhớ một bài thơ của Basho:

Nếu như nó biết được thêm một thứ gì khác nữa? (3).

- 𝘓𝘢̀ 𝘯𝘨𝘶̛𝘰̛̀𝘪 𝘤𝘶̉𝘢 𝘯𝘩𝘰́𝘮 𝘚𝘢́𝘯𝘨 𝘛𝘢̣𝘰, 𝘢𝘯𝘩 𝘵𝘩𝘢̂́𝘺 𝘤𝘢́𝘪 𝘬𝘩𝘰̂𝘯𝘨 𝘬𝘩𝘪́ 𝘵𝘳𝘰𝘯𝘨 𝘯𝘩𝘰́𝘮 𝘵𝘩𝘦̂́ 𝘯𝘢̀𝘰? 𝘒𝘩𝘪 𝘵𝘰̛̀ 𝘚𝘢́𝘯𝘨 𝘛𝘢̣𝘰 đ𝘪̀𝘯𝘩 𝘣𝘢̉𝘯 𝘭𝘢̂̀𝘯 đ𝘢̂̀𝘶, 𝘢𝘯𝘩 𝘤𝘰́ 𝘤𝘰̣̂𝘯𝘨 𝘵𝘢́𝘤 𝘷𝘰̛́𝘪 𝘵𝘰̛̀ 𝘝𝘢̆𝘯 𝘕𝘨𝘩𝘦̣̂. 𝘒𝘩𝘰̂𝘯𝘨 𝘬𝘩𝘪́ 𝘤𝘶̉𝘢 𝘵𝘰̛̀ 𝘝𝘢̆𝘯 𝘕𝘨𝘩𝘦̣̂ 𝘳𝘢 𝘴𝘢𝘰? 𝘕𝘰́𝘪 𝘤𝘩𝘶𝘯𝘨, 𝘴𝘪𝘯𝘩 𝘩𝘰𝘢̣𝘵 𝘷𝘢̆𝘯 𝘯𝘨𝘩𝘦̣̂ 𝘤𝘶̉𝘢 𝘢𝘯𝘩 𝘯𝘩𝘶̛ 𝘵𝘩𝘦̂́ 𝘯𝘢̀𝘰?

- Mặc dù gồm nhiều lứa tuổi chênh lệch nhau, nhiều nghề nghiệp khác biệt nhau, những người trong nhóm Sáng Tạo, người thân ít, người thân nhiều, nhưng đều là thân với nhau cả, không có ai là đầu đàn, ai là cuối đàn. Gọi là nhóm chớ thực tế, tất cả chúng tôi đều hoàn toàn biệt lập nhau, chúng tôi chỉ cùng chia sẻ với nhau một số quan điểm đơn giản về văn nghệ, thế thôi. Bài vở chọn đăng, gần như một mình Mai Thảo làm lấy, không hỏi ý kiến ai. Về thưởng ngoạn nghệ thuật, Mai Thảo tinh tế thính nhậy, hình như ảnh chưa từng nhìn sai, bỏ sót một tài năng mới nào. Hơn nữa, Mai Thảo rất xứng đáng trong vai trò chủ báo, ảnh hân hoan một cách thần khải mỗi khi có dịp phát hiện một bài viết hay, hoặc một tác giả hứa hẹn sẽ viết hay ở những bài viết sắp tới. Sau này, ở đâu, ảnh có làm xã trưởng văn nghệ thì cũng phải thôi. Nói chung, thời gian Sáng Tạo ngắn ngủi là thời gian văn nghệ hào hứng nhất trong đời tôi. Sau này, có thêm tuổi trải qua nhiều cảnh đời, tôi không còn tìm thấy một hào hứng nào tương tự. Một thời thế đã đi qua, một lứa tuổi của mình đã không còn nữa. Còn lại chăng chỉ là tình bạn một đời giữa những người trong nhóm.

Tôi đến với tờ Văn Nghệ vì chơi thân với chủ nhiệm Lý Hoàng Phong, anh ruột của Quách Thoại. Lý Hoàng Phong là một người bạn rất tốt, tận tâm, dung dị và rất dễ gần gũi. Thể theo lới yêu cầu của Lý Hoàng Phong, tôi đảm nhận chức vụ Tổng Thư Ký Tòa Soạn cho đến cuốn năm 1963 khi nhận được lệnh nhập ngũ Khóa 17 Thủ Đức. Tờ Văn Nghệ tiếp tục cũng cố tên tuổi cho nhiều cây bút trẻ mới. Ở đó, tôi thân với vài người bạn, Dương Nghiễm Mậu, Nguyễn Trung, Nguyễn Nghiệp Nhượng ... Nhìn chung, tất cả những cây bút cộng tác đều đã thể hiện những nỗ lực tuyệt vời, chỉ tạm kể vài cái tên: Viên Linh, Nguyễn Đức Sơn...Tuy nhiên, cái không khí văn nghệ chung của miền Nam lúc bấy giờ không còn được như trước nữa. Chiến tranh lan lớn. Các tác giả không còn mấy ai rảnh rang.

Nhìn lại, tôi tự thấy mình là một tác giả gần như không có cái gọi là sinh hoạt văn nghệ, hoặc giả nếu có thì cũng chỉ là năm thì mười họa, mon men loáng thoáng bên lề thế giới văn nghệ mà thôi, dù rằng tôi rất yêu thích, trân trọng những buổi họp mặt thân hữu trò chuyện thực sự thú vị và bổ ích.

Phải, tôi có rất ít bạn đáng gọi là bạn. Thì giờ rảnh, chắc chắn tôi thích, hoặc một mình hoặc với đôi ba người bạn, thả rong ra đồng, lên rừng xuống biển hơn là ngồi làm mẫu ở những quán cà phê, phòng trà. Hơn nữa, tôi cũng ngầm hãnh diện là chưa từng gia nhập bất kỳ một hội đoàn văn hóa văn nghệ, hay một đảng phái chính trị nào. Mặc dù, sau này, khi bị nhà cầm quyền Cộng Sản bắt tới bắt lui vì thơ phú chữ nghĩa, nhận được rất nhiều sự giúp đỡ tinh thần và vật chất của nhiều hội đoàn ngoài nước, bất ngờ làm hội viên danh dự của một số Trung Tâm Văn Bút ngoại quốc, tôi vẫn chứ là hội viên thông thường của Văn Bút, chẳng hạn. Cũng như có rất nhiều tác giả nổi tiếng cùng thời, lớn tuổi hoặc trẻ tuổi hơn, mãi đến bây giờ, tôi vẫn chưa được hân hạnh làm quen hay biết mặt. Mấy năm nay, sang Mỹ, tôi ở Minnesota, đất này xa xôi lạnh lẽo, thưa người và tôi cũng ít giao du.

- 𝐴𝑛ℎ 𝑛𝑜́𝑖 𝑟𝑎̂́𝑡 đ𝑢́𝑛𝑔: đ𝑎̃ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑐𝑎́𝑖 𝑡𝑎̣𝑛𝑔 ℎ𝑎𝑦 𝑐𝑎́𝑖 𝑦́ 𝑐ℎ𝑖́ 𝑐𝑢̉𝑎 𝑚𝑖̀𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑛𝑒̂𝑛. 𝐾ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑎𝑖 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑛ℎ𝑎̀ 𝑡ℎ𝑜̛ đ𝑢̛𝑜̛̣𝑐 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑎𝑛ℎ, 𝑛𝑒̂𝑛 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎̉𝑖 𝑛ℎ𝑎̀ 𝑣𝑎̆𝑛 𝑛𝑎̀𝑜 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑣𝑢̛̀𝑎 𝑐𝑎̂̀𝑚 𝑏𝑢́𝑡 𝑣𝑢̛̀𝑎 𝑙𝑎̀ đ𝑎̉𝑛𝑔 𝑣𝑖𝑒̂𝑛 𝑚𝑎̀ 𝑡𝑢𝑦 𝑝ℎ𝑎̂𝑛 𝑐𝑎́𝑐ℎ 𝑟𝑜̃ 𝑟𝑎̀𝑛𝑔 ℎ𝑎𝑖 𝑝ℎ𝑎̂̀𝑛, 𝑝ℎ𝑎̂̀𝑛 𝑛𝑎̀𝑜 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑥𝑢𝑎̂́𝑡 𝑠𝑎̆́𝑐, 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑐𝑜̂́𝑛𝑔 ℎ𝑖𝑒̂́𝑛 đ𝑢̛𝑜̛̣𝑐 𝑡𝑜𝑎̀𝑛 𝑣𝑒̣𝑛 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑁ℎ𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑇𝑜̂́𝑛𝑔, 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑁ℎ𝑎̂́𝑡 𝐿𝑖𝑛ℎ ... 𝐻𝑎𝑦 𝑐𝑜́ 𝑐𝑎́𝑖 ℎ𝑖𝑒̂́𝑚 ℎ𝑜𝑖 𝑏𝑜̣̂𝑖 𝑝ℎ𝑎̂̀𝑛 𝑙𝑎̀ 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 𝑙𝑦́ 𝑡𝑢̛𝑜̛̉𝑛𝑔, 𝑡𝑎̀𝑖 𝑣𝑎̆𝑛 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 𝑛𝑔ℎ𝑖𝑒̂𝑛𝑔 𝑛𝑔𝑢̛̉𝑎 đ𝑒̂̉ 𝑡ℎ𝑎̀𝑛ℎ 𝑇𝑢̛̣ 𝐿𝑢̛̣𝑐 𝑉𝑎̆𝑛 Đ𝑜𝑎̀𝑛, ℎ𝑎𝑦 𝐻𝑎̀𝑛 𝑇ℎ𝑢𝑦𝑒̂𝑛 ... 𝐶𝑜̣̂𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑒̂𝑚 𝑠𝑢̛̣ 𝑚𝑎𝑦 𝑚𝑎̆́𝑛 𝑛𝑢̛̃𝑎. 𝑂̛̉ 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔 ℎ𝑜̛̣𝑝 𝑆𝑎́𝑛𝑔 𝑇𝑎̣𝑜 𝑚𝑎̀ 𝑎𝑛ℎ đ𝑎̃ 𝑛ℎ𝑎̆́𝑐, 𝑐𝑎́𝑖 𝑚𝑎𝑦 𝑚𝑎̆́𝑛 𝑎̂́𝑦 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑡𝑜̛́𝑖 ℎ𝑎𝑖 𝑙𝑎̂̀𝑛 𝑑𝑢̀ 𝑥𝑎̃ 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̉𝑛𝑔 𝑣𝑎̆𝑛 𝑛𝑔ℎ𝑒̣̂ 𝑀𝑎𝑖 𝑇ℎ𝑎̉𝑜 𝑣𝑎̂̃𝑛 𝑐𝑜́ 𝑑𝑖̣𝑝 𝑙𝑎̀𝑚 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑛ℎ𝑖𝑒̣̂𝑚, 𝑐ℎ𝑢̉ 𝑏𝑢́𝑡, 𝑣𝑎̂̃𝑛 𝑡𝑖𝑒̂̀𝑛 ℎ𝑜̂ ℎ𝑎̣̂𝑢 𝑢̉𝑛𝑔 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑡ℎ𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔 𝑙𝑒̣̂. 𝐶𝑜̀𝑛 𝑉𝑎̆𝑛 𝐵𝑢́𝑡 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑎𝑛ℎ đ𝑎̃ 𝑏𝑖𝑒̂́𝑡, 𝑠𝑎𝑢 1975, 𝑛𝑒̂́𝑢 𝑉𝑎̆𝑛 𝐵𝑢́𝑡 𝑄𝑢𝑜̂́𝑐 𝑇𝑒̂́ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑈̉𝑦 𝐵𝑎𝑛 𝑉𝑎̆𝑛 𝑁𝑔ℎ𝑒̣̂ 𝑆𝑖̃ 𝐵𝑖̣ 𝐶𝑎̂̀𝑚 𝑇𝑢̀ 𝑡ℎ𝑖̀ ℎ𝑎̆̉𝑛 𝑐𝑜́ 𝑛ℎ𝑖𝑒̂̀𝑢 𝑎𝑛ℎ 𝑒𝑚 𝑐𝑢̃𝑛𝑔 𝑐ℎ𝑎̆̉𝑛𝑔 𝑚𝑢𝑜̂́𝑛 𝑔𝑖𝑎 𝑛ℎ𝑎̣̂𝑝 𝑙𝑎̀𝑚 𝑔𝑖̀ đ𝑒̂̉ 𝑡𝑜̂́𝑛 𝑡𝑖𝑒̂̀𝑛 𝑛𝑖𝑒̂𝑛 𝑙𝑖𝑒̂̃𝑚 𝑚𝑜̂̃𝑖 𝑛𝑎̆𝑚!

𝐴𝑛ℎ 𝑣𝑜̂́𝑛 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑡𝑎̣𝑛𝑔 𝑣𝑖𝑒̂́𝑡 𝑐𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑙𝑖̃𝑛ℎ, 𝑡𝑢𝑦𝑒̂𝑛 𝑛𝑔𝑜̂𝑛 𝑣𝑎̆𝑛 ℎ𝑜̣𝑐, 𝑡ℎ𝑎𝑚 𝑔𝑖𝑎 đ𝑎̉𝑛𝑔 𝑝ℎ𝑎́𝑖. 𝑇ℎ𝑒̂́ 𝑏𝑎̀𝑖 𝑡ℎ𝑜̛ đ𝑎̂̀𝑢 𝑡𝑖𝑒̂𝑛 𝑐𝑢̉𝑎 𝑎𝑛ℎ, 𝑎𝑛ℎ 𝑐𝑜̀𝑛 𝑛ℎ𝑜̛́ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔? 𝑉𝑖𝑒̂́𝑡 ... 𝑐𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑙𝑖̃𝑛ℎ 𝑣𝑒̂̀ 𝑡𝑖̀𝑛ℎ 𝑦𝑒̂𝑢, 𝑡ℎ𝑢𝑎̂̀𝑛 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑏𝑎̀𝑖 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑡𝑖̀𝑛ℎ ℎ𝑎𝑦 𝑚𝑢̛𝑜̛̣𝑛 𝑐𝑜̛́ 𝑡ℎ𝑜̛ 𝑡𝑖̀𝑛ℎ đ𝑒̂̉ 𝑛𝑜́𝑖 𝑣𝑒̂̀ 𝑁ℎ𝑢̛ 𝑏𝑎̀𝑜 𝑡ℎ𝑎𝑖, 𝐶ℎ𝑎̂𝑛 𝐿𝑦́ 𝑙𝑜̛́𝑛 𝑐𝑢̛ 𝑎𝑛 ... ("𝐶ℎ𝑖𝑚 𝐵𝑎𝑦 𝐵𝑖𝑒̂̉𝑛 𝐵𝑎̆́𝑐")?

- Tôi hoàn toàn không nhớ bài thơ đầu tiên tôi làm trong đời là bài thơ nào, và nó như thế nào, nhưng tôi chắc chắn đó không phải là một bài thơ tình. Nếu tôi thích làm một bài thơ tình thuần túy như cô nói, thì tôi sẽ làm thôi, chớ việc gì phải quanh co mượn cớ tình yêu để treo móc nhập nhằng những thứ chẳng phải là tình yêu. Nếu như chuyện đó có xảy ra, chẳng qua là vì trong tâm tưởng tôi, nhận thức về tình yêu không thể biệt lập với những nhận thức căn bản khác về đời sống. Thơ, nói chung, tự nó, là những trôi nổi ở trong lòng. Tôi làm thơ chỉ vì vậy, và về việc này, tôi chỉ có thể nói được đến như vậy thôi, chớ chẳng biết nói gì hơn.

Vả lại, tôi cũng có cảm tưởng là người làm thơ được là người không có trước cái tham vọng làm được thơ. Dường như hoạt động thơ không hề giống với những hoạt động khác của con người. Nói như thế, tôi cũng không hàm ý huyền hoặc hóa làm gì chuyện làm thơ, một chuyện tự nhiên thôi. Thơ, nói chung, tự nó, là một cái gì hốn nhiên trôi chảy, như gió như nước, không chấp nhận bị gò ép, đặt để. Tôi làm thơ chỉ vì những bứt rứt, thôi thúc ở trong lòng.

- 𝘛𝘩𝘰̛ 𝘢𝘯𝘩 𝘬𝘩𝘪𝘦̂́𝘯 𝘯𝘨𝘶̛𝘰̛̀𝘪 𝘵𝘢 𝘱𝘩𝘢̉𝘪 đ𝘰̣𝘤 đ𝘪 đ𝘰̣𝘤 𝘭𝘢̣𝘪. 𝘒𝘩𝘰̂𝘯𝘨 𝘱𝘩𝘢̉𝘪 𝘷𝘪̀ 𝘬𝘩𝘰́ đ𝘰̣𝘤 𝘩𝘢𝘺 𝘬𝘩𝘰́ 𝘩𝘪𝘦̂̉𝘶 𝘮𝘢̀ 𝘷𝘪̀ 𝘯𝘨𝘢̂́𝘮 𝘵𝘶̛̀ 𝘵𝘶̛̀ 𝘯𝘩𝘶̛ 𝘳𝘶̛𝘰̛̣𝘶. Đ𝘰̣̂𝘤 𝘨𝘪𝘢̉ 𝘝𝘰̃ 𝘗𝘩𝘪𝘦̂́𝘯 𝘤𝘰́ 𝘯𝘰́𝘪: 𝘛𝘢̣𝘪 𝘩𝘢̣ 𝘩𝘶̛̃𝘶 𝘣𝘦̣̂𝘯𝘩, 𝘣𝘦̣̂𝘯𝘩 𝘮𝘦̂́𝘵 𝘵𝘩𝘰̛ 𝘛𝘰̂ 𝘛𝘩𝘶̀𝘺 𝘠𝘦̂𝘯. 𝘖̂𝘯𝘨 𝘤𝘶̣ 𝘤𝘰̀𝘯 𝘯𝘰́𝘪 𝘵𝘩𝘦̂𝘮: Đ𝘰̣𝘤 𝘵𝘩𝘰̛ 𝘛𝘰̂ 𝘛𝘩𝘶̀𝘺 𝘠𝘦̂𝘯, 𝘵𝘢̂𝘮 𝘨𝘢𝘯 𝘣𝘢̂́𝘯 𝘭𝘰𝘢̣𝘯. 𝘗𝘩𝘢̂̀𝘯 𝘢𝘯𝘩, 𝘢𝘯𝘩 𝘤𝘰́ đ𝘰̣𝘤 𝘭𝘢̣𝘪 𝘵𝘩𝘰̛ 𝘢𝘯𝘩 𝘬𝘩𝘰̂𝘯𝘨? 𝘊𝘢̉𝘮 𝘵𝘶̛𝘰̛̉𝘯𝘨 𝘤𝘶̉𝘢 𝘢𝘯𝘩 𝘵𝘩𝘦̂́ 𝘯𝘢̀𝘰? 𝘊𝘰́ 𝘤𝘰̀𝘯 𝘮𝘶𝘰̂́𝘯 𝘴𝘶̛̉𝘢 𝘤𝘩𝘶̛̃𝘢 𝘵𝘩𝘢𝘺 đ𝘰̂̉𝘪 𝘨𝘪̀ 𝘯𝘶̛̃𝘢 𝘬𝘩𝘰̂𝘯𝘨?

- Được đọc đi đọc lại, quả là một cái may lớn cho thơ tôi. Bản thân tôi, tôi khinh miệt sự lộ liễu tỏ tường trong nghệ thuật. Trong thực chất, nghệ thuật vốn là một nỗ lực gần như vô vọng nói lên cái không thể nói được, cái có nói cũng không cùng. Hiểu nghệ thuật là một quyến rũ tìm kiếm phát hiện cũng đúng. Phần tôi, đối với thơ mình, sau này nhờ có in sẵn thành tập, tiện tay nên tôi có nhiều dịp đọc lại. Cảm tưởng lắm lúc cũng hay hay, có bài lâu lắm mới trở lại, thấy như là của ai đó khác chớ chẳng phải là của chính mình. Những lúc đó, không tránh khỏi ngậm ngùi.

Nghệ thuật bao giờ cũng có cái mùi của quá khứ. Không cần phải tinh mũi lắm cũng có thể dễ dàng ngửi thấy. Cũng do đó, khi đọc lại, sau một thời gian xa lìa như khoảng cách nhìn ngắm cần thiết giữa bức tranh và họa sĩ, thì thường đọc lại như một độc giả phê bình, không còn bị những quấn cuốn vướng víu của cái cảm hứng sáng tác nữa, nên thấy rõ hơn, do đó cứ muốn điều chỉnh, hiệu đính. Đỗ Phủ, Giả Đảo, Paul Valéry, Octavio Paz, ... cái danh sách những thi sĩ thôi xao (4), bôi bôi xóa xóa những bài thơ của mình chắc chắn phải là dài vô tận tuyệt.

Tục truyền, Vương Bột đắm thuyền chết đã lâu mà hồn vẫn chưa tan, đêm đêm còn tức tưởi đi lại ngoài bãi quạnh, cũng chỉ vì hai câu thơ đã lỡ khắc vào thiên cổ của mình:

𝘓𝘢̣𝘤 𝘩𝘢̀ 𝘥𝘶̛̃ 𝘤𝘰̂ 𝘭𝘰̣̂ 𝘵𝘦̂̀ 𝘱𝘩𝘪.

𝘛𝘩𝘶 𝘵𝘩𝘶̉𝘺 𝘤𝘰̣̂𝘯𝘨 𝘵𝘳𝘶̛𝘰̛̀𝘯𝘨 𝘵𝘩𝘪𝘦̂𝘯 𝘯𝘩𝘢̂́𝘵 𝘴𝘢̆́𝘤.

vẫn chưa được hoàn chỉnh. Dường như ông tiếc hối sao đã chẳng kịp bỏ đi hai chữ dữ và cộng khá thừa, hai câu thơ sẽ mãnh liệt hơn, ảo diệu hơn...

- 𝘈𝘯𝘩 𝘤𝘰̀𝘯 𝘤𝘰́ đ𝘪𝘦̂̀𝘶 𝘨𝘪̀ 𝘵𝘩𝘰̂𝘪 𝘵𝘩𝘶́𝘤 𝘵𝘳𝘰𝘯𝘨 𝘭𝘰̀𝘯𝘨 𝘮𝘶𝘰̂́𝘯 𝘯𝘰́𝘪 𝘵𝘩𝘦̂𝘮?

- Thưa có. Thú thật, cho đến bây giờ, tôi vẫn còn thấy sợ mỗi khi bị gọi ra "làm việc". Nói lên, cứ lo là nói lôi thôi, trời biển, mang tiếng lập ngôn. Xin hết ạ.

- 𝘊𝘢́𝘮 𝘰̛𝘯 𝘢𝘯𝘩.

𝗡𝗴𝘂𝘆𝗲̂̃𝗻 𝗧𝗮̀ 𝗖𝘂́𝗰

(Khởi Hành: số 26 tháng 12/1998)

Chú thích (tạp chí Khởi Hành)

(1) THƠ TUYỂN, Tô Thùy Yên, tác giả xuất bản, 1995. Không phải 1996. Sách dầy 220 trang. Thật ra, tháng 11-1994, thơ Tô Thùy Yên đã được in thành tập tại Đức, nhan đề Tô Thùy Yên, TUYỂN TẬP THƠ, dầy 136 trang, nhà xuất bản lmn. Năm sau Tô Thùy Yên đã sửa chữa, và thêm một ít bài mới, in thành tập Thơ Tuyển.

(2) LA CONDITIONE HUMAINE, THÂN PHẬN CON NGƯỜI, tác phẩm của André Malraux. được trao giải Goncourt năm 1933. Một nhóm cộng sản ở Thượng Hải, dưới quyền điều khiển của Kyo Gisors, và của Katow, sửa soạn cuộc nổi dậy chống lại Tưởng Giới Thạch.

(3) Matsuo Basho (1644 - 1694), thi sĩ Nhật, sinh tại Ueno, Iga, nổi tiếng với những bài haiku 17 chữ. Ảnh hưởng Thiền tông, ông du hành không ngừng và hoàn thành kiệt tác THE NARROW ROAD TO THE DEEP NORTH năm 1689.

(4) Thôi, Xao nghĩa đen là đẩy, gõ. Nhà thơ GIẢ ĐẢO đời Đường, vừa cuốc bộ, vừa làm thơ. có một câu phân vân mãi không biết là nên dùng chữ thôi (đẩy) hay chữ xao (gõ), nên có quan lớn ngồi xe đi qua mà không biết để kính chào. Ông quan này cũng là thi sĩ, tên Hàn Dũ, bèn mời lên cho qúa giang, và hỏi đang lẩm nhẩm cái gì. Giả Đảo bèn đọc hai câu thơ:

nghĩa là: Chim ngủ trên cây cao, Sư gõ cửa dưới trăng, nhưng không biết nên dùng chữ gõ (xao) hay đổi là chữ đẩy (thôi). Hàn Dũ khuyên nên dùng chữ xao. Từ đó Thôi Xao trở thành điển cố, nói về sự chọn chữ khi làm thơ của mấy chàng thi sĩ.