PHẠM HIỀN MÂY - Du Tử Lê, Như Loài Chim Bói Cá Trên Cọc Nhọn Trăm Năm

I. NHÀ THƠ DU TỬ LÊ

Sinh năm 1942 và mất năm 2019, Du Tử Lê là một nhà thơ tên tuổi hàng đầu ở miền Nam trước 1975, và sau này, tại hải ngoại.

Ông cũng từng là sĩ quan quân đội, từng là thư ký tòa soạn và giáo sư thỉnh giảng. Từng được giải thưởng văn chương toàn quốc. Từng là nhân vật đặc biệt được nêu tên năm 1975, cùng với Mai Thảo và Phạm Duy.

Nếu Google, hẳn chúng ta sẽ ngợp trước các thông tin vinh dự về ông, nào là nhà thơ châu Á duy nhứt được hai tờ báo lớn của Mỹ đăng thơ và phỏng vấn. Nào là thơ ông được đưa vào làm tài liệu nghiên cứu, giảng dạy tại các đại học Mỹ và châu Âu. Rồi có tên trong Tuyển Tập Thi Ca Thế Giới. Và, nổi tiếng này. Và, lừng danh kia.

II. THƠ DU TỬ LÊ TRONG LÒNG BẠN ĐỌC - ĐẸP VÀ CÓ CHIỀU SÂU

Nếu hỏi tôi, lúc này đây, ngay lúc này đây, lúc tôi đang gõ những con chữ này đây, rằng thì là, tôi thích thơ ai nhứt, thì tôi sẽ trả lời ngay mà không chần chừ, phân vân - Du Tử Lê.

Nếu hỏi tôi tiếp, rằng thì là, tôi thích vì lẽ gì, thì tôi cũng thưa ngay mà không cần do dự, nghĩ suy, tôi thích vì thơ ông hợp với tạng tôi.

Nói một cách dễ hiểu hơn, thơ ông phù hợp với kích cỡ tôi, kích cỡ tâm hồn tôi, phù hợp với khả năng lãnh nhận, thu vào của tôi, và trong con mắt thẩm mỹ tôi, thơ ông đẹp.

Đẹp và có chiều sâu.

Từ những cách thức rất sáng tạo khi đặt dấu chấm, dấu phẩy và các loại dấu khác của Du Tử Lê trong thơ, để người đọc buộc phải đọc thơ theo chủ ý của tác giả - cho đến việc sử dụng chữ thơ nhỏ nhẹ, mềm mại, dịu dàng, ngay cả khi cuộc tình, cuộc đời ông đang ở đỉnh điểm của sự đớn đau, thống khổ - tất cả, đều khiến tôi thích.

Từ những ý tưởng sẵn sàng chấp nhận phần thiệt thòi, sẵn sàng hy sinh đời mình hết cho tình, đến những nỗi sầu muôn niên về thân phận, về kiếp người, về buồn ly hương, viễn xứ, cô đơn, thương nhớ - tôi cũng thích nốt.

Một bạn văn thân thiết của tôi, nhận xét, thơ ông điệu, có phần đỏm dáng. Tôi liền tra xem, đỏm dáng là gì, thì ra, đỏm dáng là đẹp một cách chải chuốt.

Cũng có thể như thế thiệt, nhưng có sao đâu. Chải chuốt, trau chuốt từ ngữ là một việc chẳng có gì sai, chẳng có gì xấu trong việc làm văn chương. Nó là một phần của tính cách cầu toàn, toàn mỹ, toàn bích. Nó thuộc về tính người. Mà ngẫm lại, tôi cũng như thế, hệt ông. Nếu trước khi nói, người cẩn thận phải uốn lưỡi bảy lần, thì khi viết, tôi cũng chọn đi chọn lại trong đầu ngần ấy lần như thế, cho đến khi nào tôi thấy ổn, cho đến khi nào tôi thấy vừa ý mình rồi, thì mới hạ bút xuống, thì mới gõ lên bàn phím một cách chắc chắn.

III. BÀI THƠ CHÂN DUNG

Bài thơ Chân Dung được Du Tử Lê viết vào tháng 03.1983, khi ấy, ông chỉ mới bốn mươi mốt tuổi.

Chân dung là gì? Chân dung là diện mạo, là thần sắc, là hình dáng. Đã là chân dung thì không thay đổi. Sinh ra đã thế, cho đến khi qua thế giới bên kia, thì cũng chỉ duy nhứt một diện mạo ấy mà thôi:

III.1. TÔI NGỒI GIỮA NỖI TÔI RIÊNG

Bằng khổ thơ mở đầu này, Du Tử Lê đã vẽ ra chân dung của mình: cô đơn, một mình, chỉ một mình, chẳng thêm ai, chẳng cùng ai.

Chân dung ấy, tồn tại giữa một không gian thâm u, đầy lạnh lẽo, nơi con người đối diện với “nỗi tôi riêng”, hay nói cho đúng hơn, là tự tách mình ra khỏi thế giới bên ngoài, để mình trong cô độc tuyệt đối, rồi đắm chìm vào ký ức với những hình bóng xa xưa.

Nỗi tôi riêng, là nỗi mà chỉ một mình tôi hiểu được.

Mà nỗi ấy là nỗi gì? Đó là nỗi lạnh lẽo. Lạnh lẽo và trống vắng tới mức, hình một nơi mà bóng một chỗ, trong ngoài, chia cắt.

Sự chia cắt ấy không dừng ở đó. Nó còn tạo cho người đọc thêm một nghĩ ngợi, hà cớ gì, trời lạnh đến thế mà bóng lại ra ngoài hiên? Chỉ có thể là ra ngoài hiên để đợi thôi. Đang đợi một ai đó. Đang chờ một ai đó. Một ai đó hay nhiều ai đó, trong từng khoảnh khắc đời người, đều có thể. Nhưng tâm thế khi ấy, dứt khoát là đang đợi, dứt khoát là đang chờ, suốt đời, một hình bóng ai kia.

Xưa nay, nhiều người lầm tưởng, hồn của thơ, tinh túy của thơ, chính là nằm ở nội dung bài thơ.

Nào phải thế.

Hồn của thơ, tinh túy của thơ, chúng tồn tại dưới dạng những mảnh vỡ cảm xúc, là kết tinh của những cảm xúc bị dồn nén, ẩn hiện trong từng câu chữ, nằm rải rác trong toàn bài thơ. Làm một bài thơ, tức là tự bóp vụn, tự giằng, tự xé tâm tư mình.

Thơ không phải là thao tác của kỹ thuật, là xảo thuật sắp xếp, lắp ghép ngôn từ. Đọc một bài như thế, người có trình độ, nhận ra ngay, vì nó gượng ép lắm, như ăn phải cơm nấu chưa chín, gạo còn sống nhăn vậy đó.

Quay trở lại chuyện hồn vía của thơ. Chính vì nó rải rác mỗi nơi mỗi mảnh, nên khi ta đọc thơ, là ta đang làm cái việc gom những mảnh ấy về để tạo dựng lại một chân dung - như chân dung Du Tử trong đoạn thơ trên.

III.2. TÔI NGỒI GIỮA CÕI TÔI KHUYA

Người tình của Du Tử Lê là người tình siêu thực, vừa mong manh vừa gợi cảm, vừa tinh khiết vừa quyến rũ, vừa thanh cao vừa lại đam mê mãnh liệt. Hư ảo mà rất sống động, nên mới khiến Du Tử xao động đến tột cùng tâm hồn mình, mỗi khi nhớ về người mình yêu.

Yêu đến như ông, thì tôi cho rằng hiếm. Không phải thế sao: phòng tôi trần thiết gương người / tường sơn kỷ niệm, vách bồi dáng xưa. Rồi thì:

Những phóng đại mà không hề phóng đại, trần thiết (kế) gương, tường sơn (bằng màu) kỷ niệm, vách bồi (bằng chất liệu) dáng xưa, cơn mưa là mái tóc, mùi hoa bưởi ngát thơm là khuôn ngực, bão về là đóa môi.

Hai mươi bốn giờ trong ngày, cả khi ngủ và thức, cả vào trong lẫn bước ra ngoài, là tràn ngập người tình, là tràn ngập em, không bao giờ tận, không bao giờ cùng.

Khuya khoắt rồi mà vẫn cứ thế thôi, cứ thế thôi - một đơn côi. Cũng có lúc, nghe nhánh lá đổ ngang, lào xào khua cửa, như tiếng gõ, như tiếng chào, hệt ngọn sóng lao xao, mà có thấy ai đâu, ngoài cổng, mà có thấy ai đâu, đêm giữa biển khơi:

III.3. TÔI NGỒI TRONG CÕI NHÂN GIAN

“Tưởng” là sự hình dung, là nhớ nhung. Du Tử hình dung, nhớ nhung về người xưa, giữa những mênh mông chia cắt, giữa những bất tận trôi nổi, bất định của kiếp làm người.

Và vì thế, Du Tử làm sao yên? Và vì thế, Du Tử làm sao vui? Làm sao yên, làm sao vui khi trăm năm hữu hạn? Làm sao yên, làm sao vui, khi yêu luôn vĩnh viễn biệt ly? Làm sao yên, làm sao vui, khi cuộc sống chỉ toàn là buồn bã, đợi chờ và khô héo? Làm sao yên, làm sao vui khi con người quá nhỏ bé trong guồng quay đớn đau, đầy khắc nghiệt?

Dẫu biết, cũng có lúc người sẽ quay trở lại. Nhưng, để làm gì:

Quay về thì mọi sự cũng đã quá trễ, quá muộn màng. Có thương tưởng bằng nén hương thì cũng chẳng ích gì, nên, thôi.

Các bạn đọc thơ có để ý cái từ thôi được đặt sau dấu phẩy không? Thôi, còn được gì. Thôi, đã trễ muộn. Nên, tốt nhứt là hãy cứ để tôi tiếp tục như thế:

tôi ngồi-trong-cõi-nhân-gian.

IV. BÀI THƠ CHẲNG LỚN LAO NÀO HƠN CÔ ĐƠN

Nhiều người cho rằng, những hằng hà sa số các dấu câu trong thơ Du Tử Lê, là một kiểu của cách tân lục bát. Có thể.

Ông nỗ lực phá vỡ cấu trúc dàn trải, êm ái vốn có của lục bát cổ điển, bằng cách ngắt câu, không chỉ tạo nhịp điệu mới, gai góc, mà còn tạo ra nốt lặng, buộc người đọc phải dừng lại, để liên tưởng, để cảm xúc cùng thơ, cùng tác giả.

Dấu câu trong thơ Du Tử Lê, vì thế, đã trở thành thủ pháp nghệ thuật của riêng ông, do ông sáng tạo, mang đậm dấu ấn Du Tử Lê, một nhà thơ vừa truyền thống vừa hiện đại.

Việc làm mới thể thơ lục bát, không chỉ Du Tử Lê, mà với bất kỳ một người làm thơ nào, từng yêu thể thơ lục bát, và cảm thấy mình có trách nhiệm với thể thơ này, đều mong muốn làm mới nó.

Nhưng ngoài việc làm mới, tôi nhận ra, đó còn là cách ông mang thơ đến gần với người đọc thơ ông hơn. Thay vì, phải giải thích hết lời với bạn đọc, rằng bài ấy có nghĩa thế này, rằng bài đó có nghĩa thế kia (thế thì còn gì là thơ nữa), thì ông nhắn nhủ, hãy đọc thơ tôi cùng với những dấu câu kèm theo.

Bạn biết dấu câu trong ngữ pháp đóng vai trò gì không? Dấu câu là ranh giới, nhằm phân biệt thành phần này với thành phần nọ, câu này với câu kia, ý này với ý đó.

Vì vậy, đọc thơ Du Tử Lê (hay bất kỳ thơ ai khác), bạn hãy chậm lại, dừng lại ở các dấu câu, rồi hãy nhẩn nha đi tiếp. Đừng vội vàng. Đọc thơ, xin đừng vội vàng và cũng đừng ôm đồm. Cứ từ từ, chầm chậm, bạn sẽ ngạc nhiên đến vô cùng khi chợt thấy mình thấu đáo hơn với bài thơ, bởi từ việc đọc chậm, bởi từ việc, mình biết dừng khẽ lại vài giây, sau mỗi dấu câu.

Chẳng Lớn Lao Nào Hơn Cô Đơn

Trên trang nhà Du Tử Lê, ông bộc bạch, đây là một trong những bài thơ ông viết năm 2002, trước khi căn bệnh ung thư của ông được phát hiện. Bài thơ đề cập đến sự cô đơn, nhưng thực chất là việc ông muốn bày tỏ lòng biết ơn về tình yêu chân thật, bền lâu đã cùng ông trong suốt cuộc đời. Lòng biết ơn khởi đi từ những ngày tháng còn trong nôi cho đến tận mai sau, khi đã thực sự là những ngày xa cách. Ông biết ơn từ thượng đế cho đến đời thường: gió bão, sách vở, chữ nghĩa, và những ngày đang sống.

Ông viết bài này tặng cho những người yêu nhau. Yêu và nhận ra nhau những ơn sâu, những nghĩa nặng. Ông còn tặng cả những lứa đôi yêu nhau mà vì một hoàn cảnh nào đó, đã đưa nhau tới chỗ phải chia tay.

Ông cũng trân trọng mời bạn đọc, nếu thấy có những tương hợp với bài thơ trên thì xin cứ dùng nó, như một tấm thiệp mang tính văn chương gửi đến cho nhau.

IV.1. GIỌT LỆ NUÔI TÌNH SÂU KIẾP SAU

Trong Du Tử Lê luôn tồn tại song song hai thứ tình yêu, một là, yêu quê hương, cố xứ, hai là, yêu em:

Một trong những đặc biệt của thơ ông, đó là sự tượng hình trong thơ. Bạn hãy đọc cùng tôi, câu, cảm ơn ngực ấm nôi thương bạn, rồi cho biết, bạn thấy được hình ảnh gì? Tôi, thì kinh ngạc. Tôi, thì phục Du Tử quá trời, khi ông ấy nghĩ ra được, ngực em chính là chiếc nôi, ôm lấy, bảo bọc, và làm ấm áp đời ông.

Cảm ơn ngực ấm nôi thương bạn. Bạn này không có nghĩa là bạn bè với em, mà là bạn với nôi. Tác giả xưng bạn với nôi, nghĩa là, tác giả đang xưng bạn với vồng ngực ấm của em.

Giọt lệ hôm qua, giờ đây, thành nguồn nhựa sống, nuôi dưỡng tâm hồn, giúp ta đi qua những tháng ngày khổ đau và chia lìa.

Kỷ niệm hôm qua, giờ đây, thành chốn chở che, thành chỗ dựa tinh thần vững chãi, giúp ta đi qua những sáng trưa chiều tối trống vắng, cô đơn.

IV.2. QUÁ KHỨ NHƯ NGƯỜI CÓ TUỔI TÊN

Chăn gối, ái ân như thời tiết bốn mùa, như cảm xúc của con người, lúc này lúc khác, lúc thương yêu, lúc giận hờn, lúc ngọt ngào, lúc đắng cay:

Du Tử Lê, thay vì oán trách, lại chấp nhận và trân trọng sự chia ly. Theo ông, chính chia ly ấy, lại trở thành nguồn dưỡng nuôi tình yêu trong sáng và cao thượng.

Như lá nuôi rừng, chúng ta cũng sẽ góp nhặt từng nỗi nhớ, từng vui buồn, trong đau khổ, trong khó khăn, bền bỉ, kiên gan cùng thời gian, chờ đợi, và nuôi dưỡng tình yêu đôi lứa.

Dẫu gì thì cũng vẫn cảm ơn. Cảm ơn cả những ngày tháng bên nhau lẫn khi mỏi mòn, xa cách. Cảm ơn thời gian có em, để từ một cậu bé thiếu thời, nay, Du Tử Lê đã thành một nhà thơ, một nhà thơ của cô đơn, một nhà thơ của chia ly, một nhà thơ của tình yêu, một tình yêu rất đẹp.

IV.3. NHỮNG NGÓN TAY THƠM CHỌN LỰA MÌNH

Ông biết ơn số phận cùng những điều nghiệt ngã, đã tạo nên em của ngày nay, đẹp, u buồn, cùng một tình yêu trong em, cũng rất đẹp, rất nhẹ nhàng, rất thanh cao, thuần khiết và vô cùng tinh tế.

Ông biết ơn số phận cùng những thăng trầm của định mệnh, vì sau tất cả những điều ấy, cuối cùng, em cũng vẫn chọn ông là tình yêu trọn vẹn của mình.

Thơ Du Tử Lê vừa thực lại vừa rất mộng, nên đẹp. Ngôn ngữ trong thơ Du Tử Lê là ngôn ngữ của tự tình, của chiêm nghiệm, của bao dung, nên khi đọc lên, nghe rất ngọt lưỡi, mật môi bởi dòng thơ không vấp, mà còn sướng đã lỗ tai bởi ngôn ngữ mềm mại, dịu dàng: định mệnh với u tình, da thịt với ngón tay.

Chúng cứ từng cặp, từng cặp sánh đôi, hoặc sánh ba, sánh tư, rất đều, ngay cả khi chếnh choáng vì men tình hay men đau của đời, thì chữ của ông cũng vẫn cứ không lỗi nhịp, không làm người đọc khựng lại và tuột mất cái cảm xúc đang rất đỗi thăng hoa của mình.

IV.4. CHẲNG LỚN LAO NÀO HƠN CÔ ĐƠN

Chúng ta sẽ trưởng thành qua những nghịch cảnh và nỗi cô đơn trong đời, đó chính là triết lý của Du Tử Lê. Không có sự trải nghiệm nào, thử thách nào, lại có thể lớn lao hơn trải nghiệm, và thử thách qua: cô đơn. Con người, khi trải qua cô đơn, sẽ hiểu rõ về mình hơn, về đời hơn, và về tình yêu của mình hơn, ngay khi đang còn sống trong cõi ta bà này.

IV.5 CẢM ƠN HIỆN TẠI KHÔNG SAU TRƯỚC

Bằng sự chân thành, Du Tử Lê đã cảm ơn tất cả những gì đã nuôi em, để trở thành em ngày qua, hôm nay và mai sau. Sách vở, con chữ không chỉ nuôi dưỡng kiến thức em, mà còn nuôi dưỡng tâm hồn và tạo dựng giấc mơ của em.

Cảm ơn giấc mơ của em. Giấc mơ của em cũng chính là giấc mơ của Du Tử Lê. Đôi tâm hồn, từ đây, đã hòa quyện vào nhau tuyệt đối, làm một, mãi mãi, không gì có thể chia cắt được.

Cuối cùng, Du Tử Lê cảm ơn hiện tại, một hiện tại không màng đến quá khứ, mà cũng chẳng lo lắng đến tương lai.

Câu thơ dùng để kết thúc bài thơ, mới thi vị làm sao, mới đậm triết lý nhà Phật làm sao.

V. BÀI THƠ KHÚC THỤY DU

Tháng 03.1968, tức lúc tác giả được hai mươi sáu tuổi, ông viết bài Khúc Thụy Du. Bài thơ đã được nhạc sĩ Anh Bằng phổ thành ca khúc cùng tên.

Khúc Thụy Du

1.

Thụy là tên người yêu. Du là tên tác giả. Khúc Thụy Du là khúc ca cho Thụy và Du.

Năm 1968 là năm Mậu Thân. Bài thơ được viết đầu năm, nghĩa là vào mùa xuân. Bạn nào từng sinh ra và sống ở miền Nam trước năm 1975, chắc ít nhất, cũng một lần nghe gia đình, hoặc đọc đâu đó, nói về câu chuyện Tết Mậu Thân.

Tác giả, ở tuổi đó, tuổi đẹp nhất của đời người, tuổi tràn căng sức sống. Tuổi ấy cũng là tuổi mà người ta thường băn khoăn và tìm hiểu xem, đâu mới là ý nghĩa thực của cuộc đời.

Nhưng tác giả đã không thể nào tìm ra được ý nghĩa của cuộc đời là gì, khi cuộc chiến tranh Bắc Nam đang hồi đỉnh điểm. Nhìn đâu cũng xác người.

Những xác người chưa kịp chôn, đang chờ rữa. Những xác người không nguyên vẹn.

Cuộc đời không hề đẹp, chẳng hề đẹp, và cũng chẳng có ý nghĩa gì, lúc ấy. Tác giả chỉ thấy mình mỗi ngày, như thân nấm, lùn đi, như cây khô, cọc lại.

Mọi thứ trước mắt tác giả đều trở nên hoang đường. Ngọn cờ không bay như mắt người chết mà chưa khép, như trong lồng ngực tác giả, chỉ nắng lửa đốt nung.

Tác giả thất vọng. Và hàng loạt câu hỏi tràn đến nhưng chẳng lời giải đáp: hãy nói về cuộc đời / tôi còn gì để sống / hãy nói về cuộc đời / khi tôi không còn nữa / sẽ mang được những gì / về bên kia thế giới.

Nên: đừng bao giờ em hỏi / vì sao mình yêu nhau / vì sao môi anh nóng / vì sao tay anh lạnh / vì sao thân anh rung / vì sao chân không vững.

Giờ đây, may ra, chỉ còn chúng mình với nhau, chỉ còn duy nhất tình yêu mình, là cứu vãn được: hãy cho anh được thở / bằng ngực em rũ buồn / hãy cho anh được ôm / em, ngang bằng sự chết.

Có nghĩa là, em, là sự sống của anh. Chúng ta, còn đây, là sự sống của nhau: không còn gì có nghĩa / ngoài tình anh tình em.

VI. NHƯ LOÀI CHIM BÓI CÁ TRÊN CỌC NHỌN TRĂM NĂM

Ca Khúc “Khúc Thụy Du” (Anh Bằng)

Du Tử Lê kể lại: Thời gian ra đời của bài thơ, là buổi khởi đầu cuộc tình giữa tôi và cô sinh viên trường Dược. Tôi lấy chữ lót trong tên của nàng, cộng với tên trong bút danh của tôi, thành nhan đề bài thơ. Thành thử, nó dường như trở thành một cộng nghiệp, cộng chung một tai họa, cộng chung một tuyệt lộ.

Du Tử Lê cũng cho biết, chính nhạc sĩ Anh Bằng đã đến tìm ông vào một buổi tối, và nói, ông vừa phổ xong nhạc cho bài thơ. Ca khúc, chỉ đơn thuần viết về thân phận, về tình yêu, tuyệt nhiên không đề cập đến nội dung chiến tranh và sự chết chóc.

Và tôi, hôm nay, người viết những cảm nhận này, cũng xin chọn câu thơ: như loài chim bói cá / trên cọc nhọn trăm năm, làm nhan đề cho bài viết của mình. Bởi với tôi, xét trong toàn lời nhạc Khúc Thụy Du, thì hai câu này là hai câu đặc biệt nhất, gây ấn tượng nhất, cũng như tạo cảm xúc thơ nhất.

Loài chim bói cá, với đôi chân bé nhỏ, phải gồng mình bám trụ hàng nhiều giờ liền, trên những chiếc cọc nhọn giữa dòng, đương đầu với sóng lớn, với gió to, có thể quật ngã chúng bất cứ lúc nào, đặng mà tìm con cá, con tôm, con tép, nuôi thân qua ngày.

Con người, thì cũng có khác gì chúng đâu, với sức vóc hạn chế, với hữu hạn trăm năm, gắng hết sức để bám lấy vũng nước cuộc đời, tìm ăn từng bữa, tìm sự tồn tại giữa bão giông khốc liệt.

Và trong bể dâu khốn khó ấy, con người lẫn tình yêu của họ đều trở nên mong manh, dễ vỡ. Thế nên mới cứ dằn vặt hỏi hoài, vì sao và vì sao. Thế nên mới cứ nhức nhối hỏi hoài, Thụy bây giờ về đâu.

Thế nên mới có tiếng thở dài não nuột, mà muôn trùng chia xa!