Phạm Gia Cổn

12 Tháng Bảy 201012:00 SA(Xem: 3084)
Phạm Gia Cổn

 

Thử Tìm Hiểu Tính Yếu Đuối Và Bạo Hành Trong Thơ Du Tử Lê Qua Lăng Kính Y Học Đông-Tây

 

I.

Như đa số những người trẻ, thời mới lớn, thời sinh viên thì đúng hơn, đôi khi tôi cũng làm thơ, viết văn. Nhưng nó chỉ như những mơ mộng thoảng qua mà thôi. Chưa bao giờ tôi dám nghĩ dù với riêng mình rằng, tôi là người của chữ nghĩa hay của văn chương.

 

Nhưng cũng như những người bình thường khác, ngoài nghề nghiệp chuyên môn của mình, tôi rất quý trọng những người không những làm công việc liên quan tới lãnh vực văn học, nghệ thuật, mà còn dám sống một đời cho văn học nghệ thuật. Trong số những người ấy, có Nhà thơ Du Tử Lê, một trong những người bạn từ thời thanh niên, sinh viên của tôi.

 

Tôi theo dõi thơ văn của bạn tôi từ thời Sàigòn, những năm đầu thập niên 60, tới hôm nay. Tôi cũng được đọc khá nhiều bài phê bình, nhận xét về thơ Du Tử Lê, từ hồi còn ở quê nhà, ra tới hải ngoại, tôi nhận thấy có một số khía cạnh ít nhà phê bình chú ý.

 

Không phải là một nhà phê bình, cũng không phải là một nhà văn, nhà thơ, nên trong bài viết này, tôi chỉ muốn thử áp dụng những kiến thức y học của mình, vào khía cạnh mà tôi chú ý nhiều nhất, đó là khía cạnh “yếu đuối và bạo hành” trong thơ của họ Lê.

Trước hết, những người yêu thơ Du Tử Lê chắc chắn đã ghi nhận được rằng, trong thơ của họ Lê, ngay từ hồi còn ở Việt Nam đã nói rất nhiều về nước mắt, thí dụ như:

 

“Thôi những sợi tóc kia

“sớm đầm cơn cảm xúc

“thôi những giọt lệ kia

“bàng hoàng vuông trán tối.”

(Trong Khởi Đầu Một Kiếp)

 

Hoặc:

“Thiếp đồng hú mạng tôi vong

“linh thiêng giọt lệ đã đong đầy rồi

“oán thù tôi trả cho tôi

“quắp trên lưng ngựa, sầu người bon bon.”

...

“lượng tình đã chin đêm muông

“lệ ai chua xót thành sông về nguồn.”

(Trong Thiếp Đồng)

 

Thứ đến, trong thơ của ông, cũng đã rất nhiều lần đề cập tới gươm, đao, vết chém, dấu răng, vết cắn, dấu bầm. Tôi thí dụ:

 

“Tình yêu như lưỡi dao

“anh đâm mình lút cán.”

(Trong Khúc Thụy Du)

 

Hoặc:

“Nguyện hạnh phúc tôi mãi ngọt

“như lưỡi dao kề bên ngực nàng, chói lọi.”

(Trong Những Dòng Cuối Sáu Tám.)

 

Hoặc nữa:

“Răng từng cắn đến môi song má rát

“vẫn còn nghi, còn ngại phải không em?”

(Trong Dỗ Người Bất Hạnh.)

 

Tất cả những câu thơ trên, tôi trích từ tuyển tập Thơ Du Tử Lê 1967-1972. Cuốn thơ này được tái bản tại Hoa Kỳ năm 1981. Ý tôi muốn nói, không phải trong thơ Du Tử Lê những năm ở hải ngoại mới có nhiều nước mắt, hay mới có nhiều những câu thơ đại loại: “Vết răng tháng chạp, dấu bầm tháng hai”, được nhiều người biết đến, nhớ tới và ưa thích.

 

Điều tôi ngạc nhiên là tuy nói rất nhiều tới nước mắt, nhưng Du Tử Lê lại rất ít khi tả về đôi mắt! Trong khi văn chương, hội họa của chúng ta, cũng như của thế giới, lại đầy rẫy những mô tả về đôi mắt của nữ giới. Từ mắt hồ thu, tới mắt bồ câu, mắt lá liễu, mắt lá răm, mắt tha thiết, mắt cuồng nhiệt, mắt bâng khuâng, mắt nhớ nhung, mắt sầu não, vân vân... Điển hình, bức họa Mona Lisa của Leonard Da Vincin, làm cho tác giả trở thành bất tử, cũng chỉ vì ông vẽ đôi mắt của người đàn bà linh động, mơ màng, sâu thẳm tới độ dù xem tranh ở góc độ nào, người ta cũng có cảm tưởng như đôi mắt ấy đang nhìn mình vậy.

 

Lãng mạn hơn, tích cực hơn, có nhiều nhà thơ, nhà văn còn xin được chết đuối (thiệt hay giả tôi không biết) trong đôi mắt của phụ nữ kia.

 

Tôi cho rằng, các nhà thơ văn thơ Việt Nam và thế giới có mô tả đôi mắt của người phụ nữ thì cũng là chuyện bình thường thôi. Bởi vì người tây phương quan niệm đôi mắt là cửa sổ của linh hồn. Nên tùy theo cách tả của họ mà chúng ta hiểu được tâm hồn người phụ nữ mà những nhà thơ này ca tụng, nó ra làm sao, như thế nào...

 

Du Tử Lê không vậy. Thản hoặc Du Tử Lê có đề cập tới đôi mắt thì đó lại là những đôi mắt... “đục ngầu”, những đôi mắt rất xấu, mắt nổi đầy gân máu, (trông thấy rất nản chí) như hai câu:

 

“Trong mắt bay nay đầy kỷ niệm

“tao đầy gân máu: nhớ quê hương”.

(Trong Nhìn Nhau Chợt Thấy Ra Sông Núi)

 

Phần còn lại, hầu hết thơ Du Tử Lê đi thẳng tới những giọt lệ mang tính tâm linh (Psychic Weeping), phản ảnh những cảm xúc vui buồn, từ những hạch và tuyến nước mắt nằm sâu trong hốc mắt. Những giọt nước mắt trong thơ Du Tử Lê mang nhiều trạng thái khác nhau. Từ đau khổ, chờ đợi, tuyệt vọng đưa tới nước mắt, như qua những câu thơ:

 

“Tay luống cuống như chưa từng biết nắm

“tôi vẫn chờ, quà mẹ, tuổi lên năm

“như thuở mẹ bán buôn thời giặc giã

“tôi, khăn tay, đẫm lệ tối, đi tìm.”

(Trong Tôi Trở Về Trên Những Dậm Gai Đâm.)

 

Hoặc:

“Thơ ta đã đi khắp cùng thế giới

“nhưng tấm lòng sao lại quá cheo leo

“một góc nhỏ, cuối chân trời lạc long

“xót đau ai? Ta bỗng nghẹn ngào!”

(Trong Nhớ Mắt Ngọc Đã Vô Cùng Bóng Tối.)

 

 

Tới những hạnh phúc nhất, thơ Du Tử Lê cũng có nước mắt, thí dụ như:

 

“Cho tôi uống cùng em ly hạnh phúc

“rượu trăm năm cất bởi trái tim buồn

“bởi máu ta, bởi lệ nữa, ân cần

“đã chảy miết từ khi hồn thất lạc”.

(Trong Ngọc Thi)

 

II.

Qua những trích đoạn kể trên, tôi biết rất nhiều người không hiểu tại sao trong thơ Du Tử Lê lại đầy rẫy những tình cảm rất mâu thuẫn, như buồn vui, hung dữ, bạo hành, đâm chém, cắn cấu, giết chóc, vân vân... như vậy? Phải chăng tâm sinh lý họ Lê không được bình thường, hoặc cũng có thể nói là bệnh hoạn?

 

Sự thực không phải vậy. Đứng trên phương diện y khoa, dù Tây hay Đông, thì những cảm xúc biểu lộ có vẻ mâu thuẫn đó lại là những phản ứng bình thường của cơ thể một con người. Nếu nó có nói lên điều gì khác lạ, thì đó là:

 

Thứ nhất: Du Tử Lê là người dám sống và sống chân thật, sống tận tình với tất cả mọi trạng huống của tình cảm.

 

Thứ nhì: Du Tử Lê thuộc loại người nhậy cảm, quá mức nhậy cảm, tới độ buồn hay vui, cũng đều khiến ông chảy nước mắt.

 

Sau đây, chúng tôi xin dùng một vài định luật y khoa để giải mã những cái mà chúng ta thấy là... không thể hiểu đó.

 

A- Xét Nghiệm Thơ Du Tử Lê Qua Lăng Kính Y Học Tây Phương:

 

Xét trên phương diện y khoa Tây phương thì hệ thần kinh tự động (Automatic Nervous System) của con người gồm có hai hệ là: Hệ Giao Cảm (Sympathetic) và Hệ Đối Giao Cảm (Para-Sympathetic.)

 

Hai hệ này hoạt động hỗ tương và đối nghịch nhau để giữ sự quân bình cho cơ thể, ví như Âm Dương theo quan niệm của đông y vậy. Nếu một nên kích động (exitation) thì bên kia ngăn lại (inhibition).

 

Theo quan niệm của nền y khoa Tây phương thì cảm xúc là sự giao động trong tâm trí, khiến ta cảm thấy mình bị kích thích. Kích thích này đưa tới phản ứng: bộc lộ ra ngoài hay đè nén.

Tiến trình cảm xúc có thể ghi nhận một cách vắn tắt như sau:

 

- Sự nhận biết nội tâm (Internal awareness) thể hiện ra bên ngoài (external display) qua sắc diện, hành động, như nói năng, cười khóc. Đó là một phản xạ (refleclike).

 

Y khoa tây phương giải thích rằng cảm xúc phát sinh từ một hay nhiều kích thích khác nhau, do suy nghĩ, tưởng tượng hoặc được thu nhận từ các giác quan dẫn truyền lên não, do các làn xung điện (impulse), đặc biệt là Hệ Viền (Limbic System); rồi do ảnh hưởng của Nhân Hạch (Amygdala) và Luống Hải Mã (Hippcampus) mà con người có những cảm nhận như nóng giận, lo âu, ham muốn, khoái lạc nhậu nhẹt... Hệ giao cảm được kích động qua sự tiết ra các thần kinh tố dẫn truyền (Neuro transmitters) chất Catecholamine mà tim chúng ta bị đập nhanh và mạnh. Các mạch máu co thắt lại, khiến áp huyết bị gia tăng; đưa tới sự đỏ mặt tía tai, tay chân run ray và hạch nước mắt tiết ra nước mắt. Nhưng do sự co thắt của các mạch máu nên nước mắt tiết ra không nhiều mà chỉ đủ ứa thôi.

 

Ngược lại để quân bằng, hệ đối giao cảm được phát động ảnh hưởng trên tuyến nước mắt, làm nước mắt tiết ra nhiều, đưa tới tình trạng nước mắt trào ra xối xả.

 

Áp dụng những phản ứng tâm sinh lý này vào thơ Du Tử Lê, người ta thấy khi họ Lê bị kích động, hay lúc chàng đam mê, tha thiết cực độ, thì đó là lúc dương tính dâng cao, nên trong thơ thường có nước mắt. Sau đó, hai hệ giao cảm và đối giao cảm hoạt động hỗ tương đem sự quân bình lại cho cơ thể, thì đó là lúc Du Tử Lê rơi vào tình trạng buồn phiền, uất ức, mong mỏi, tiếc nuối. Đó là lúc âm tính chiếm ưu thế. Nên trong thơ của chàng cũng lại có... nước mắt,

Đây là một hiện tượng hiếm thấy hay một khía cạnh khá độc đáo thẳm sâu trong cõi thơ Du Tử Lê vậy.

 

B- Xét Nghiệm Thơ Du Tử Lê Qua Lăng Kính Y Học Đông Phương.

C- 

Đông y cho rằng đầu và óc là nơi cư ngụ của tinh thần, tư tưởng. Nhưng khả năng suy nghĩ hay phản ứng của một con người là chức năng của trái tim. Chính tim mới là nền tảng của mọi sinh hoạt tinh thần của con người. Bởi thế mà chúng ta có những câu như “tâm quảng đại”, “tâm hẹp hòi”, “tâm xấu xa”, “tâm từ bi”, “tâm nồng nhiệt”, “tâm bất cần”, “tâm cầu an”, “tâm trời biển, “tâm tầm bậy” vân vân...

 

Vẫn theo quan niệm Đông y thì cảm xúc liên hệ mật thiết tới gan.

 

Đường kinh mạch của gan dẫn khí (Qi) thông tới và mở tại... mắt. Chính vì thế mà khi ta buồn bã, ưu uất nước mắt mới chảy ra.

 

Chữ “tâm” cũng là một trong những chữ mà người đọc gặp rất nhiều trong thơ Du Tử Lê, thời trước và sau 1975. Thí dụ như:

 

“Trái tim tôi một dấu chấm than

“thân thể tựa khối sầu quen chuyển, động”.

(Trong Ai Đi Rồi Còn Để Lại Con Ngươi).

 

Hoặc:

“Chẻ đôi tâm thất: kênh, mương cạn

“hương tóc truy tầm vai thiếu niên

“tưởng ai oan khuất vừa quay gót

“xương, thịt đời sau, máu rất buồn”.

(Trong Khúc Hạnh Tuyền Núi Sông)

 

Đông y cũng cho rằng gan còn liên hệ tới sự liều lĩnh, hung bạo, dữ tợn, can đảm. Vì thế mà trong ngôn ngữ hàng ngày của chúng ta cũng có những chữ như “to gan”, “táo gan”, “gan lì” hay “gan lì tướng quân” vân vân...

 

Tóm lại, đứng trên nguyên lý Đông y, thì sự kiện thơ Du Tử Lê có những lúc mang đầy tính bạo hành như:

 

“Người quay quắt kiếm tìm đời lưu lạc

“có lột da, em cũng chẳng khác hơn.”

 

Hoặc:

“Tôi có một con dao

“dấu dưới làn da bụng

“lúc buồn móc ra coi

“vân lên dòng máu đọng

“đâm xuống một hình nhân

“chảy tuôn nguồn tuyệt vọng.”

...

 

“Tôi bổ dọc đầu tôi

“thấy một người tháo chạy

“thao thiết hạt mưa rơi

“đầu nguồn: ai đứng khóc?”

(Trong Một Vầng Trăng Đã Khuyết)

 

Hay có những lúc yếu đuối, đưa tới nước mắt, dù lúc buồn hay lúc vui, thí dụ như:

“Ai bé dại mà không từng náo nức?

“tôi lớn khôn còn khóc (một đôi lần.)”

(Trong Buổi Sáng Thở Cùng Tôi Hơi Hướm Mẹ)

 

Hoặc:

“Sau mười năm yêu nhau

“gia tài là nước mắt”.

(Trong Về T.Ch.)

 

Hoặc nữa:

“Cho tôi khóc cùng em chiều khép cửa

“làm sao vui rõ khổ lỡ yêu rồi!”

(Trong Ngọc Thi.)

 

Theo tôi, thì những sự kiện này cũng chỉ là sự quân bằng Âm Dương mà thôi.

 

III.

Tất cả mọi trích diễn của tôi ở phần II, tôi đều cố tình dùng những câu thơ của Du Tử Lê viết ở hải ngoại, tức sau năm 1975. Với hai câu thơ trích dẫn sau cùng trong bài này, tác giả cho thấy ông đang rất hạnh phúc trong tình yêu, vậy mà người đọc vẫn cảm nhận được rất rõ nỗi ưu uất, muộn phiền đưa tới những giọt lệ trong thơ của ông.

 

Sự kiện ấy, như tôi đã trình bày qua y học, không hề là một mâu thuẫn, mà chỉ là một mặt khác của tình cảm sau giai đoạn xung động, nó lắng xuống, thành nỗi ngậm ngùi.

 

Để thay lời kết luận cho bài viết ngắn này, với cá nhân tôi, Du Tử Lê là một hiện tượng kỳ lạ trong sinh hoạt thi ca của chúng ta. Với tất cả những cảm xúc tưởng là mâu thuẫn, bất bình thường, sự thực chúng không hề mâu thuẫn, sự thực chúng rất bình thường.

 

Bởi vì đó là những rung cảm, những xúc động thật của Du Tử Lê. Họ Lê viết ra với tất cả thành thực, không mầu mè, không dùng ngôn ngữ để lòe đời. Tôi cho đó là tấm lòng tử tế của Du Tử Lê đối với chữ nghĩa.

Phạm Gia Cổn

(Calif, tháng 7-2000)

 

 

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
29 Tháng Tám 2018(Xem: 10126)
22 Tháng Mười Một 2017(Xem: 4761)
27 Tháng Chín 2016(Xem: 3134)
19 Tháng Sáu 2016(Xem: 7029)
16 Tháng Năm 2016(Xem: 8633)
07 Tháng Năm 2016(Xem: 5027)
10 Tháng Tư 2016(Xem: 5903)
Cơ sở HT Productions cùng với công ty Amazon đã ấn hành Tuyển tập tùy bút “Chỉ nhớ người thôi, đủ hết đời” của nhà thơ Du Tử Lê.
Trường hợp muốn có chữ ký tác giả để lưu niệm, ở Việt Nam, xin liên lạc với Cô Sóc, tel.: 090-260-4722. Ngoài Việt Nam, xin liên lạc với Ms. Phan Hạnh Tuyền, Email:phanhanhtuyen@gmail.com
Ở lần tái bản này, ngoài phần hiệu đính, cơ sở HT Productions còn có phần hình ảnh trên dưới 50 tác giả được đề cập trong sách.
TÁC GIẢ
(Xem: 18985)
Nếu tính từ năm Đinh Hùng in “Mê Hồn Ca” 1954, cho tới “Đường Vào Tình Sử” 1961 thì hai thi phẩm cách nhau gần 7 năm trời.
(Xem: 22131)
Năm 1954, thi sĩ Hồ Dzếnh, giám đốc nhà xuất bản “Tiếng Phương Đông,” sau đổi lại là “Bình Minh,” cho in thi phẩm “Mê Hồn Ca” của Đinh Hùng.
(Xem: 21980)
Thi sĩ Đinh Hùng sinh ngày 3-7-1920 tại làng Trung Phụng, ngoại ô thành Hà Nội. Ngôi làng này nằm ngay sau lưng khu phố Khâm Thiên.
(Xem: 20131)
Cảm nghĩ của tôi về Đinh Hùng trước khi được tiếp xúc với ông, ở hai trạng thái thật dị biệt
(Xem: 364)
Nhạc phẩm đầu tiên ông sáng tác lúc mới 13 tuổi là bài ‘Mẹ Tôi’,
(Xem: 226)
Tôi rất cảm phục cách Thi Sĩ đặt tựa đề cho bài thơ, “đêm, treo ngược tôi: dấu chấm than!”
(Xem: 5490)
Du Tử Lê nói ông chỉ muốn im lặng. Trong phần hỏi-đáp rất ngắn dưới đây, nhà thơ Du Tử Lê có giải thích về sự im lặng của ông, với nhiều ngụ ý.
(Xem: 716)
Đầu tháng 6-2018, tuyển thơ Khúc Thụy Du của nhà thơ Du Tử Lê ra mắt độc giả trong nước.
(Xem: 12073)
Đứng giữa gian hàng, trên một bục gỗ cao phủ khăn trắng nuốt, người thiếu nữ trông nổi bật hẳn lên với trang phục tuy rực rỡ sắc mầ
(Xem: 1528)
Theo thiển ý cá nhân tôi, thơ Du Tử Lê khá "hiền!"
(Xem: 459)
Thời gian vừa qua, nhà thơ Du Tử Lê có nhận trả lời phỏng vấn hai đài truyền hình ở miền nam Cali là SET/TV và V-Star-TV.
(Xem: 532)
Triển lãm tranh của Du Tử Lê, được tổ chức tại tư gia của ông bà Nhạc Sĩ Đăng Khánh-Phương Hoa
(Xem: 20376)
Tôi gọi thơ Du Tử Lê là thơ áo vàng, thơ vô địch, thơ về đầu.
(Xem: 15190)
Nhà báo Vũ Ánh phỏng vấn Du Tử Lê 11-2013
(Xem: 12754)
12-18-2009 Nhà thơ Du Tử Lê phỏng vấn nhạc sĩ Thân Trọng Uyên Phươn
(Xem: 16011)
Khi gối đầu lên ngực em - Thơ Du Tử Lê - Nhac: Tịnh Hiếu, Khoa Nguyễn - Tiếng hát: Đồng Thảo
(Xem: 14048)
Người về như bụi - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Quốc Bảo - Tiếng hát: Kim Tước
(Xem: 12510)
Hỏi chúa đi rồi em sẽ hay - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Thanh Tâm - Tiếng hát: Tuấn Anh
(Xem: 10497)
Khái Quát Văn Học Ba Miền - Du Tử Lê, Nguyễn Mạnh Trinh, Thái Tú Hạp
(Xem: 9726)
2013-03-30 Triển lãm tranh Du Tử Lê - Falls Church - Virginia
(Xem: 9859)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 9057)
Triển Lãm Tranh Du Tử Lê ở Hoa Thịnh Đốn
(Xem: 8638)
Triển lãm Tranh và đêm nhạc "Giữ Đời Cho Nhau" Du Tử Lê đã gặt hái sự thành công tại Seattl
(Xem: 9906)
Tình Sầu Du Tử Lê - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Phạm Duy - Tiếng hát: Thái Thanh
(Xem: 15080)
Nhà báo Lê Văn là cựu Giám Đốc đài VOA phần Việt Ngữ
(Xem: 21498)
ngọn cây có những trời giông bão. ta có nghìn năm đợi một người
(Xem: 27281)
Cung Trầm Tưởng sinh ngày 28/2/1932 tại Hà Nội. Năm 15 tuổi ông bắt đầu làm thơ,
(Xem: 18764)
Tên thật Nguyễn đức Quang, sinh năm 1944 tại Sơn Tây. Theo gia đình vào Nam năm 1954
(Xem: 19869)
ơn em thơ dại từ trời/theo ta xuống biển vớt đời ta trôi/ơn em, dáng mỏng mưa vời
(Xem: 24091)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 21838)
Nhan đề đầu tiên của ca khúc “Hạnh phúc buồn,” là “Trong tay thánh nữ có đời tôi.”
(Xem: 18222)
Bác sĩ Bích Liên tốt nghiệp cử nhân Khoa học tại Đại Học UCI (1982), Tiến sĩ Y Khoa Đại học UCI (1987
Khách Thăm Viếng
1,973,603