VĨNH QUYỀN - Tiếng Của Rừng

Vào mỗi cuối thu có những cánh chim oanh bé như chim sẻ xuất phát từ Vườn quốc gia Shiretoko-Hokkaido bay mải miết về phương Nam, đánh cược tính mạng để được tắm nắng vàng.

Nhờ tín hiệu phát từ chíp điện tử đeo giấu trên lưng những con chim đã tuyển chọn, trung tâm dữ liệu chim di trú thuộc một trường đại học ở tỉnh Hokkaido cực Bắc Nhật Bản có thể theo dõi, nghiên cứu chính xác hơn hành trình di trú của chúng.

Phải mất gần một thế kỷ để đạt bước tiến từ chiếc vòng đánh số thô sơ đeo vào chân chim đến máy phát tín hiệu vệ tinh thu nhỏ. Nhưng chỉ các loài chim lớn mới đủ sức cõng trên lưng loại máy này trong những chuyến bay ngàn dặm, giá lại cao, từ 4.000 đến 5.000 USD mỗi chiếc.

Phải mất thêm hàng chục năm nữa, chíp điện tử mới ra đời, trọng lượng chỉ 1/10 gram, phù hợp với các loài chim bé nhỏ, như oanh chẳng hạn, và giá thành cũng dễ chịu hơn nhiều, chỉ còn vài trăm USD mỗi con chíp. Cuộc cách mạng công nghệ điện tử ngoạn mục đã mang lại cơ hội rất lớn cho lĩnh vực nghiên cứu chim thiên di.

Một số chim oanh từ Nhật Bản hàng năm chọn Việt Nam làm ‘đất lành’, với bốn tuần lễ bay. Để rồi khi miền Bắc của Nhật Bản đã vượt qua mùa đông khắc nghiệt, băng tan và bắt đầu ấm áp trở lại, chim oanh sẽ thực hiện chuyến hồi hương, lại bay bốn tuần.

Tạo hóa thật kỳ diệu phải không? Như mọi loài chim thiên di trên trái đất, Oanh mặt đỏ Nhật Bản có cái mỏ chứa tế bào giàu chất sắt sản sinh giác quan định vị, lại có đôi mắt sở hữu chất protein cryptochrome nhạy sáng, ‘nhìn’ được từ trường trái đất, như một la bàn nội tại, để định hướng cung đường bay khứ hồi trên mười nghìn cây số, đến đúng nơi trú đông đã chọn và khi về đáp ngay vào cái tổ thơm thơm mùi hương lá kim và rễ cây khô của mình nơi quê xứ Phù Tang.

Trước đây, vì thiếu hiểu biết, chúng ta đã đánh giá thấp khả năng thể chất của loài chim, thành ngữ ‘nhẹ tựa lông hồng’ là một ví dụ. Cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, chúng ta thật sự bị sốc khi các nghiên cứu mới cho thấy, để vượt đại dương chim di trú bay liên tục nhiều ngày đêm mà không bị đuối giữa hành trình bởi tình trạng thiếu ngủ.

Chúng đã tìm ra được giải pháp ngoạn mục. Bay đêm, tắt một bán cầu não, cùng với mắt của bên đó, để ‘ngủ’ trong một hoặc hai giây mỗi lần, và chuyển đổi qua lại hàng chục ngàn lần giữa hai bán cầu não. Ban ngày, vừa bay vừa ‘ngủ’, cả hai mắt, liên tục với mỗi ‘giấc’ không quá vài giây.

Gần đây chúng ta còn phát hiện các loài chim sáng tạo hàng chục ứng biến phi thường tương tự để cơ thể khiêm tốn của chúng vượt qua giới hạn tự nhiên để hàng năm có thể rong chơi vạn dặm…